भूलाछें फल्चा र इतिहासका कुरा

 भूलाछें फल्चा र इतिहासका कुरा!

भक्तपुर नगरका प्राचीन टोलहरू केवल बसोबासका क्षेत्र मात्र होइनन्, ती आफैंमा इतिहास, संस्कृति, आस्था र स्थानीय स्मृतिका जीवित अभिलेख हुन्। यस्तै ऐतिहासिक महत्व बोकेको एक टोल हो — भूलाछें (भोलाछें) टोल।

भक्तपुर नगरभित्र बाटो (लँ), हिटी, देवस्थल, वा सामाजिक गतिविधिका आधारमा टोलहरूको नामकरण भएको पाइन्छ। एको गःहीटी तल, रथ तान्ने मूल मार्ग खःला पछाडि पर्ने यो क्षेत्रलाई “भूलाछें” भनिनु संयोग मात्र होइन भन्ने देखिन्छ।

नेवाः भाषामा “भू” शब्दको अर्थ पृथ्वी हो। स्थानीय परम्परा अनुसार यो बाटो दशमहाविद्यामध्येकी एक देवी कमला अर्थात् भूखाःद्यः (पृथ्वी माता) को स्थल जाने मार्ग हो। स्थानीय जनविश्वासमा भूखाःद्यःलाई पृथ्वी कम्पायमान गराउने शक्ति भएकी महादेवीका रूपमा मानिन्छ। “भूखाःद्यः” शब्दले नै भूकम्पसँग सम्बन्धित दैवी शक्तिको संकेत दिन्छ। त्यसैले भूखाःद्यः रहेको क्षेत्रतर्फ जाने–आउने बाटो भएर यो टोल “भूलाछें” वा “भोलाछें” नामले परिचित हुन गएको हुन सक्ने सम्भावना बलियो देखिन्छ।

यस टोलको चौबाटोमा पश्चिमतर्फ मूल बाटोको दक्षिण भागमा रहेको उत्तराभिमुख पाटीलाई स्थानीयहरू “भूलाछें फल्चा” भन्दछन्। यो फल्चा केवल विश्रामस्थल मात्र होइन, सामाजिक अनुशासन र धार्मिक चेतनाको प्रतीकका रूपमा पनि रहेको देखिन्छ।

फल्चामा रहेको शिलालेख अनुसार नेपाल सम्वत् ७६८ आश्विन शुक्ल एकादशीका दिन याछेंटोल निवासी हाकु शिल्पकारले सार्वजनिक प्रयोजनका लागि यो फल्चा निर्माण गराएका थिए। यसले तत्कालीन समाजमा शिल्पकार समुदायको सामाजिक उत्तरदायित्व, धार्मिक आस्था, तथा सार्वजनिक संरचना निर्माणमा उनीहरूको योगदानलाई स्पष्ट देखाउँछ।

शिलालेखमा उल्लेख गरिएको—

“थ्व फलेस खिप्बतत यावमाल ज्या यातसा पंच माहा पातक…”

भन्ने अंश विशेष अर्थपूर्ण छ। यसको सार अनुसार, यस फल्चामा अनुचित वा अपवित्र कार्य गर्ने व्यक्तिलाई “पञ्च महापातक” लाग्ने चेतावनी दिइएको छ। साथै समाजका पंचभलाद्मीहरूले पनि यस्ता विषयमा विचार गर्नुपर्ने संकेत गरिएको देखिन्छ। यसबाट फल्चा केवल यात्रु बस्ने स्थान नभई सामाजिक मर्यादा, नैतिकता र धार्मिक अनुशासनको संरक्षित सार्वजनिक स्थल थियो भन्ने बुझिन्छ।

भूलाछें फल्चा आज केवल एउटा पुरानो पाटी मात्र होइन; यो भक्तपुरको स्थानीय इतिहास, नेवाः सभ्यता, धार्मिक मार्ग, सामाजिक चेतना र शिल्पकार समुदायको योगदान बोकेको मौन ऐतिहासिक दस्तावेज हो। यस्ता सम्पदाको अध्ययन, संरक्षण र प्रचार आजको आवश्यकता हो।

भूलाछें फल्चाको फोटो सौजन्य गणेश साखः

— संकलन तथा अध्ययन :प्रकाशमान श्रेष्ठ–शिल्पकार