कयता पूजा / कयता लल्हाय: नेवाः संस्कृतिको मौलिक संस्कार र यसको संरक्षणको आवश्यकता

नेवाः समाजमा मानव जीवनका विभिन्न चरणहरूलाई व्यवस्थित र संस्कारित बनाउन विभिन्न संस्कारहरूको परम्परा रहिआएको छ। तीमध्ये बालकको जीवनसँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण संस्कारमध्ये एक हो कयता पूजा अथवा कयता लल्हाय। यो संस्कार नेवाः समुदायको मौलिक पहिचान बोकेको परम्परागत संस्कार हो, जसले बालकलाई बाल्य अवस्थाबाट अनुशासित सामाजिक जीवनतर्फ प्रवेश गराउने संकेत गर्दछ।

कयता शब्दको अर्थ र संस्कारको सार

नेपालभाषामा “कयता” भन्नाले केटा मानिसले आफ्नो गुप्ताङ्ग ढाक्न प्रयोग गर्ने सानो विशेष वस्त्रलाई जनाउँछ। त्यसैले कयता लल्हायको अर्थ बालकलाई पहिलोपटक उक्त वस्त्र धारण गराइने संस्कार हो। यो केवल वस्त्र लगाउने क्रिया मात्र नभई बालकको शारीरिक, सामाजिक र सांस्कृतिक परिपक्वताको प्रारम्भिक संकेत मानिन्छ।

संस्कारको प्रक्रिया र परम्परा

बालक कयता लल्हाय गर्ने उमेर पुगेपछि शुभ साइत हेरी निश्चित दिन तोकिन्छ। त्यसपछि आ-आफ्नो जातीय तथा स्थानीय परम्पराअनुसार यो संस्कार सम्पन्न गरिन्छ।

यस संस्कारमा:

* परिवारले आफ्ना द्यःभाजु (द्यःब्रह्म) वा बज्राचार्य गुरुजु लाई

   निमन्त्रणा गर्छन्

* तान्त्रिक विधिअनुसार पूजा सम्पन्न गरिन्छ

* त्यसपछि बालकलाई मामाले कयता लगाइदिने चलन छ

* कयता प्रायः पिताम्बर कपडाबाट बनेको हुन्छ

यसमा मामा (मातुल) को भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। साथै निनी (फूफू) को पनि विशेष स्थान रहन्छ। यसले नेवाः समाजमा नातागत सम्बन्धको महत्वलाई स्पष्ट देखाउँछ।

स्थान र धार्मिक पक्ष

कयता पूजा प्रायः:

* आफ्नो इलाकाको पिगं (अष्टमातृका पीठ)

* वा थान गणेश मन्दिर

जस्ता पवित्र स्थलहरूमा गएर गरिन्छ। साथै घरको पिखालखु (वंशीय/कुल परम्परागत स्थल) को पनि विशेष महत्व रहन्छ। यसले संस्कारलाई केवल व्यक्तिगत नभई सामूहिक र वंशगत परम्परासँग जोड्दछ।

सांस्कृतिक महत्व

कयता पूजा नेवाः समाजको मौलिक पहिचानको महत्वपूर्ण आधार हो।

यसले:

* परम्परा र संस्कृति जोगाउने

* बालकलाई सामाजिक नियममा अभ्यस्त गराउने

* नातागोता र पारिवारिक सम्बन्ध बलियो बनाउने

* धर्म र संस्कृतिप्रति आस्था जगाउने

जस्ता पक्षहरूलाई सुदृढ बनाउँछ।

आधुनिक चुनौती र चिन्ता

आजभोलि नेवाः समाजमा आधुनिकताको प्रभाव बढ्दै जाँदा कयता पूजा जस्तो मौलिक संस्कारमा पनि परिवर्तन देखिन थालेको छ।

 विशेषगरी:

परम्परागत द्यःब्रह्म वा गुरुजु लाई हटाएर

बाहिरका ब्राह्मणबाट वैदिक विधिमा संस्कार गराउने प्रवृत्ति बढ्दो छ

यो परिवर्तनले संस्कारको मूल स्वरूपमा असर पार्न सक्छ। नेवाः संस्कारहरू मूलतः तान्त्रिक परम्परामा आधारित छन्, जसमा स्थानीय देवी–देवता, गुरु परम्परा र जातीय पहिचान जोडिएको हुन्छ

यदि यस्ता संस्कारहरू क्रमशः आफ्नो मौलिक विधि र परम्पराबाट टाढा हुँदै जाने हो भने, भविष्यमा नेवाः समुदायको सांस्कृतिक पहिचान कमजोर हुने सम्भावना देखिन्छ।

संरक्षणको आवश्यकता

संस्कृति स्थिर होइन, समयअनुसार परिवर्तन हुन्छ। तर परिवर्तन गर्दा मौलिकता हराउने गरी होइन, संरक्षण गर्दै अघि बढ्नुपर्ने हुन्छ।

त्यसैले:

आफ्नै परम्परागत द्यःब्रम्शु - गुरुजु र विधिलाई प्राथमिकता दिनु

नयाँ पुस्तालाई संस्कारको अर्थ र महत्व बुझाउनु

समुदायस्तरमा जागरण र संरक्षण अभियान चलाउनु

मौलिक संस्कारलाई सम्मान गर्दै आधुनिकता अपनाउनु

अत्यन्त आवश्यक छ।

निष्कर्ष

कयता पूजा / कयता लल्हाय केवल एउटा संस्कार मात्र होइन, यो नेवाः समुदायको अस्तित्व, परम्परा र पहिचानसँग गाँसिएको अमूल्य सम्पदा हो। यसलाई जोगाउनु भनेको आफ्नै इतिहास, संस्कृति र पहिचानलाई जोगाउनु हो।

यदि हामीले आफ्ना मौलिक संस्कारलाई संरक्षण गर्न सकेनौँ भने, भविष्यमा हाम्रो सांस्कृतिक पहिचान नै संकटमा पर्न सक्छ। त्यसैले सबैले सचेत भई आफ्ना परम्परालाई सम्मान गर्दै जोगाउन आजैदेखि पहल गर्नु आवश्यक छ।

                                    ~०~