🔱 साम्राजेश्वरी देवी : पशुपति भष्मेश्वर क्षेत्रकी एक रहस्यमयी शक्ति
काठमाडौँ उपत्यकाको धार्मिक–सांस्कृतिक संरचना केवल देखिने मन्दिर, जात्रा र देवालयहरूमा सीमित छैन; यसको गहिराइ तान्त्रिक परम्परा, गुप्त शक्तिपीठ र स्थानीय आस्थामा गाँसिएको छ। यिनै अदृश्य–तर प्रभावशाली शक्ति परम्पराभित्र पर्ने एक देवी हुन्—साम्राजेश्वरी।
१. ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
काठमाडौँ उपत्यकाका प्राचीन नगर–राज्यहरूमा अष्टमातृका, अजिमा र स्थानीय शक्तिपीठहरू नै मूल अधिष्ठात्री देवीका रूपमा स्थापित थिए। तीमध्ये तलेजु भवानीको प्रवेश भने पछि कालखण्डमा भएको मानिन्छ।
साम्राजेश्वरीको सन्दर्भमा हेर्दा, यो पीठ मल्लकालीन मूल नगर–अधिष्ठात्री शक्तिपीठ जस्तो देखिँदैन।
ऐतिहासिक संकेतहरू अनुसार, यो स्थान शाहकाल विशेषगरी राणा उदयपछिको तान्त्रिक अभ्याससँग सम्बन्धित रहेको बुझिन्छ।
परम्परागत कथन अनुसार, एक तन्त्रसाधक राजकुमार (उपेन्द्रदेव शाहसँग सम्बन्धित भनाइ) द्वारा साधना क्रममा यस पीठको स्थापना गरिएको मानिन्छ।
यसैले, यो पीठलाई प्राचीन नगर–राज्यको मूल इष्टदेवीको निरन्तरता भन्दा पनि “उत्तरकालीन तान्त्रिक स्थापना” को रूपमा बुझ्नु उपयुक्त देखिन्छ।
२. स्थान र पहिचान
साम्राजेश्वरी (सम्राटेश्वरी) पीठ काठमाडौँको पशुपतिनाथ मन्दिर परिसरभित्र, विशेषगरी भष्मेश्वर घाट आसपास अवस्थित एक तान्त्रिक शक्तिस्थल हो। यो स्थान बाह्य रूपमा साधारण देखिए पनि आन्तरिक रूपमा तान्त्रिक साधना र गूढ परम्परासँग जोडिएको पीठका रूपमा चिनिन्छ।
यो क्षेत्र आफैंमा मृत्यु, पुनर्जन्म र मोक्षसँग सम्बन्धित अत्यन्त संवेदनशील तथा तान्त्रिक साधनाका लागि उपयुक्त स्थल मानिन्छ।
भष्मेश्वर घाट, जहाँ दाहसंस्कार हुन्छ, त्यहीँको नजिक देवीको उपस्थिति हुनु संयोग मात्र होइन—यो “संहार र सृष्टि” को द्वैत शक्ति प्रतीक हो।
३. साम्राजेश्वरीको तान्त्रिक स्वरूप
“साम्राजेश्वरी” शब्द आफैंमा “साम्राजेश्वरी ईश्वरी” वा सर्वोच्च अधिष्ठात्री शक्ति भन्ने अर्थ दिन्छ। तर काठमाडौँ उपत्यकामा प्रचलित अष्टमातृका, अजिमा र तलेजु परम्परासँग तुलना गर्दा, साम्राजेश्वरीको स्थान अलि फरक देखिन्छ।
* उनलाई कतिपयले तलेजु भवानीकै एक रूप मान्छन्
* तर स्थानीय परम्परामा उनी स्वतन्त्र तान्त्रिक साधनासँग
सम्बन्धित शक्ति पनि मानिन्छिन्
* विशेष गरी श्मशान (घाट) नजिकको स्थापना भएकाले उनी
“उग्र” र “गुप्त साधना” की देवीका रूपमा बुझिन्छिन्
४. ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : मल्लकाल- शाह–राणा काल
काठमाडौँ उपत्यकाका परम्परागत अधिष्ठात्री देवीहरू—जस्तै
दोयेमाजु, मनमानश्वरी, दिगु तलजु, तलेजु भवानी, अष्टमातृका, अजिमा आदि—प्रायः मल्लकालीन नगर–राज्य संरचनासँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छन्।
तर साम्राजेश्वरीको सन्दर्भमा केही फरक संकेतहरू पाइन्छन्:
* उनको स्थापना प्राचीन नगर–राज्य (मल्लकाल) सँग प्रत्यक्ष
रूपमा जोडिएको प्रमाण स्पष्ट छैन
* बरु, उनी शाह–राणा कालतिर विकसित तान्त्रिक अभ्यास सँग
सम्बन्धित देखिन्छिन्
यस सन्दर्भमा जङ्ग बहादुर राणा को उदयपछि दरबारिया तान्त्रिक अभ्यासहरू व्यापक रूपमा बढेको ऐतिहासिक तथ्य उल्लेखनीय छ।
कथन अनुसार, एक “राजकुमार साहेवज्यू” (तान्त्रिक साधक) ले आफ्नो साधनाका क्रममा सम्रातेश्वरीलाई स्थापना गरेका हुन् भन्ने जनश्रुति पाइन्छ।
यस्ता साधनाहरू प्रायः सार्वजनिक नभई “गुप्त” रहने भएकाले ऐतिहासिक दस्तावेज सीमित छन्।
५. तलेजु भवानीसँगको सम्बन्ध
काठमाडौँ उपत्यकामा हनुमानढोका दरबार भित्रको तलेजु भवानी प्रमुख राज्यदेवी हुन्।
जनश्रुति अनुसार:
* तान्त्रिक साधनाका क्रममा तलेजुको शक्ति “दीप (दियो)” मा
सारेर
* हातमै राखी अन्य स्थान (जस्तै बागदरबार) मा स्थापना
गरिएको कथन पाइन्छ
यद्यपि, यस्ता कथाहरूलाई शाब्दिक इतिहासभन्दा बढी “तान्त्रिक प्रतीकात्मकता” का रूपमा बुझ्न उपयुक्त हुन्छ।
६. सिम्रौनगढ र तुलजा भवानीको प्रभाव
उपत्यकामा तलेजु परम्पराको विस्तार बुझ्न सिम्रौनगढ को इतिहास अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ।
* कर्नाटवंशी राजा हरिहर सिंह देव आफ्नो इष्टदेवी तुलजा
भवानी सहित उपत्यकामा आएका थिए
* पछि देवलदेवी मार्फत उक्त देवीलाई राज्यको अधिष्ठात्रीका
रूपमा स्थापित गरियो
* साम्राजेश्वरीलाई कतिपय स्थानमा तलेजुको स्वरूप वा
प्रतिनिधि शक्तिका रूपमा पनि पूजिन्छ। तर:
* हनुमानढोका दरबारभित्रको तलेजु जस्तो राजकीय र संस्थागत
निरन्तरता यहाँ देखिँदैन।
यस प्रक्रियाले पुराना स्थानीय नगर राज्यका अधिष्ठात्री देवीहरू दोयमाजु, मनमानेश्वरी, तारणी भवानी, दिगु तलेजु लगायत (अजिमा, पिगंः आदि) ओझेलमा परेका थिए भन्ने तर्क पनि गरिन्छ।
७. तान्त्रिक साधना र गोप्यता
साम्राजेश्वरी पीठको प्रमुख विशेषता यसको तान्त्रिक साधना केन्द्रको रूपमा रहेको पहिचान हो।
यहाँ दीप, मन्त्र, यन्त्र र शक्ति आवाहनसँग सम्बन्धित साधना हुने विश्वास छ।
साम्राजेश्वरीको सन्दर्भमा, उनी यही शक्ति–परिवर्तनपछि विकसित “नयाँ तान्त्रिक केन्द्र” हुन सक्ने सम्भावना उठाइन्छ।
यहाँको पूजा प्रायः गोप्य तान्त्रिक विधिअनुसार सीमित व्यक्तिहरूले मात्र गर्ने परम्परा छ।
सर्वसाधारणको पहुँचमा पूर्ण रूपमा खुला नहुनु यसको विशेषता हो।
८. नवदुर्गा परम्परासँग सम्बन्ध
भक्तपुरको जीवित देवपरम्परामा पर्ने नवदुर्गा देवगणसँग यस पीठको विशेष सम्बन्ध छ।
प्रत्येक वर्ष बालाचतुर्दशी पछिको ( मंसिर शुक्ल नवमी/ थिल्लाथ्व नवमीमा नवदुर्गा देवगण पशुपति क्षेत्रमा प्रवेश गर्दा राजराजेश्वरी नवदुर्गा पिठ भएर यश साम्राजेश्वरी पीठमा पुगे पछि साम्राजेश्वरी पिठका गुठीबाट विशेष स्वागत पूजा गरिन्छ।
९. नवदुर्गा नाच क्रममा:
यसै समयमा दुई दिन पशुपतिनाथ मन्दिर र नवदुर्गा देवगणको भेटघाट तथा प्रसाद आदानप्रदान हुन्छ । पशुपतिनाथका मुल पुजारीबाट नवदुर्गा भवानीलाई पूजा गरी पशुपतिको जल र मुल प्रसाद भैरवको हातमा चढाउने चलन रहेको पाइन्छ । पशुपतिको मुलचोकमा देवगणको नाचसँगै भित्रका सम्पूर्ण देवताहरूलाई भेटघाट गर्ने र पूर्वपट्टिको गुजेश्वरी देवतालाई नाचको रूपमा भेट गरी दक्षिणतर्फ रहेको शिवालय चोकमा मुः बाहाँं लिकेगु जात्रा गरी पशुपति विकास क्षेत्रको मूल पूजा ग्रहण गर्ने चलन छ ।
यसैगरी, जयवागेश्वरी मन्दिरमा पुगेर यस वर्षको सर्वप्रथम माछा मार्ने जात्राको लागि खः जुयेगु (बास बस्ने) र रात्रिको नाच प्रदर्शन गर्ने चलन रहेको पाइन्छ । सोही दिन भोलिपल्ट बिहानदेखि बाराही नाच, सिम दुमको माछा मार्ने नाचसँगै महाकाली नाच र सेतो भैरवले माछा मार्ने जात्रा गरी बेलुकासम्ममा सम्पूर्ण नाच सम्पन्न गरी पुनः भक्तपुर नपामा फर्किने चलन छ ।
यसले देखाउँछ कि यो पीठ स्थानीय–क्षेत्रीय धार्मिक नेटवर्कको एक महत्त्वपूर्ण नोड हो, यद्यपि मूल अधिष्ठात्री केन्द्र भने होइन।
१०. सांस्कृतिक र ऐतिहासिक मूल्याङ्कन
साम्राजेश्वरी पीठलाई समग्रमा हेर्दा:
❖ यो प्राचीन नगर–राज्यको मूल देवी भन्दा उत्तरकालीन
तान्त्रिक स्थापना हो
❖ तलेजु परम्परासँग सम्बन्धित भए पनि केन्द्रिय शक्ति होइन, सहायक/प्रतिनिधि स्वरूप हो
❖ पशुपति क्षेत्रको धार्मिक गतिविधिमा विशेषतः नवदुर्गा परम्परामा सक्रिय भूमिका छ
❖ गूढ तन्त्र साधनाको कारण यसको ऐतिहासिक अभिलेख कम, मौखिक परम्परा बढी पाइन्छ
१२. दार्शनिक अर्थ
साम्राजेश्वरीलाई केवल एक ऐतिहासिक पात्रका रूपमा मात्र हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। उनी:
श्मशान क्षेत्रकी संहार–सृष्टि चक्रकी प्रतीक
* तान्त्रिक साधनाको गुप्त शक्ति केन्द्र र
* परम्परागत देवी संरचनाभन्दा बाहिर विकसित अन्तरवर्ती (transitional) शक्तिका रूपमा बुझ्न सकिन्छ.
१३. निष्कर्ष
पशुपति भष्मेश्वर घाट नजिकको साम्राजेश्वरी (सम्राटेश्वरी) पीठ काठमाडौँ उपत्यकाको बहुस्तरीय धार्मिक इतिहासको एउटा रोचक उदाहरण हो। यो पीठले देखाउँछ कि उपत्यकामा देवी–पूजाको परम्परा स्थिर नभई समयअनुसार विकसित हुँदै आएको छ—जहाँ प्राचीन अष्टमातृका परम्परा, मल्लकालीन तलेजु शक्ति, र शाहकालीन तान्त्रिक अभ्यासहरू एकआपसमा मिसिएका छन्।
यसलाई बुझ्दा “मूल अधिष्ठात्री देवी” र “उत्तरकालीन तान्त्रिक स्थापना” बीचको भिन्नता स्पष्ट छुट्याउनु आवश्यक देखिन्छ।
~०~
No comments:
Post a Comment