संक्रांति र पर्व समय

 संक्रांति र पर्व समय 

परिभाषा वा अर्थ

          सूर्य वा अरु कुनै ग्रहपुञ्ज एक राशिबाट अर्को राशिमा सर्ने वा स्पर्ष गर्ने अवधि नै संक्रांति हो । सूर्य एक राशिबाट अर्को राशिमा स्पर्ष हुने दिन सौर महिनाको पहिलो दिन एक गते वा संक्रांति हो । बाह्र राशिले सूर्यलाई स्पर्ष गर्दै पृथ्वीले परि्क्रमा गर्दा बाह्र राशि पुरा पार गर्नु पर्ने हुन्छ । सूर्य जुन राशिमा स्पर्श गर्छ त्यसै राशिका नामबाट संक्रांति भनिन्छ । त्यसैले बाह्र संक्रांतिको बाह्र महिना हुन्छ । सूर्यको गतिको आधारमा गणना हुने सौर वर्षको हरेक महिनाको छुट्टाटै आफ्नै राशिको संक्रांति हुन्छ  । जस अनुसार सौर वर्षको  बाह्र  राशिका संक्रांतिहरुमा :- मेष संक्रान्ति, ञवृष संक्रान्ति, मिथुन संक्रान्ति, कर्कत संक्रान्ति, सिंह संक्रान्ति, कन्या संक्रान्ति, तुला संक्रान्ति, वॄश्चिक संक्रान्ति, धनु संक्रान्ति, मकर संक्रान्ति, कुम्भ संक्रान्ति, र मीन संक्रान्ति हुन् । सौर वर्षको महिना अनुसार मेष संक्रान्ति वैशाख १,वृष संक्रान्ति जेष्ठ १,मिथुन संक्रान्ति असार १, कर्क संक्रान्ति श्रावन १,सिंह संक्रान्ति भाद्र १, कन्या संक्रान्ति असोज १, तुला संक्रान्ति कार्तिक १, वॄश्चिक संक्रान्ति मंसिर १, धनु संक्रान्ति पुष १, मकर संक्रान्ति माघ १, कुम्भ संक्रान्ति फागु १ र मीन संक्रान्ति चैत १ गते हुनै पर्छ । प्रत्येकण संक्रांतिको आफ्नै धार्मिक महत्व रह आएको छ तर पनि मेष संक्रांति र मकर संक्रांतिको विशेष  ठूलो महत्व छ ।

पर्व समय

      शास्त्रगत तोकिएको  तिथि मिति र समयमा मनाउने पर्ने पर्व समय नै पर्व समय हो ।

प्रचलित पञ्चाङ्गमा संक्रांति र पर्व समय

      सूर्यको गमनको गणितीय निति  अनुसार तयार हुने   पञ्चाङ्गमा सूर्यले  राशिलाई स्पर्श गरेकै दिन  महिनाको पहिलो दिन  १ गते  उल्लेख भई संक्रांति पर्नै पर्ने हो ।  नेपालमा सरकारी स्तरबाट प्रचलनमा चलाईरहेको सौर्य वर्षको  सम्वत विक्रम सम्वत ह‍ो । आधा शताब्दी अगाडि देखि सरकारबाट स्विकृत फञ्चाङ्गमा ६,७ गते नै सूर्य अर्को महिनामा सरेको याने सूर्यले राशि स्पर्श गरेको देखाउँदै आएको स्पष्ट नै छ । तर त्यहि पञ्चाङ्गले महिनाको पहिलो दिनमा पर्नु पर्ने सूर्यले राशि स्पर्श गरेको एक महिना अगाडि ६,७ गते नै परिसकेको देखाउदा देखाउदै पनि एक महिना पछाडि महिनाको १ गते देखाउँदै  आएको छ । जसका कारण मेष संक्रांति मनाउनु पर्ने पर्व वृष संक्रान्तिमा र मकर संक्रांतिमा मनाउनु पर्ने पर्व कुम्भ संक्रान्तिमा मनाउन बाध्यता पार्दै आएको छ । एउटा राशि संक्रांति हुनु पर्ने पृथक राशि संक्रांति  महिना परेको पञ्चाङ्गले देखाई सकेको अवस्थामा निश्चय नै चन्द्रमाको गतिको तिथिमा पनि फरक परिसकेको पक्का नै छ ।  हामी सनातनी नेपालीले ब्रम्हवाक्य सरह मान्दै आएको पञ्चाङ्गमा पर्व समयको स्थिति यस्तो छ ।

#प्रकाशमानशिल्पकार

कलंकी लामपाटीको इतिहास ...

कलंकी लामपाटीको इतिहास…

राणाकालको अन्त्यसम्म पनि नेपालमा आजजस्तो सुविधायुक्त सडक सञ्जाल र सवारी साधनको पहुँच थिएन। अहिले पनि देशका धेरै दुर्गम भूभागमा समुचित सडक, पुल र यातायातको व्यवस्था पुग्न सकेको छैन। बेला–बेलामा सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालमा तुइनमार्फत खोला–नदी वारपार गर्दै विद्यालय जाने बालबालिकाका तस्वीरहरू सार्वजनिक भइरहेका हुन्छन्। हालै पनि यस्तै तुइन दुर्घटनामा केही व्यक्तिले ज्यान गुमाएको दुःखद समाचार आएको थियो।

त्यस समय काठमाडौं उपत्यकाबाट बाहिर यात्रा गर्न मानिसहरू प्रायः पैदल हिँड्थे। हुनेखाने वर्गका मानिसहरू घोडा, खच्चर वा “उलिन्काठ” प्रयोग गर्थे। उलिन्काठ भनेको मानिसले मानिसलाई बोकेर यात्रा गराउने प्राचीन शैलीको काठबाट बनेको सवारी साधन हो, जसमा एकजनालाई बसालेर दुई वा तीन जनाले काँधमा बोकेर लैजान्थे।

कथनअनुसार तत्कालीन श्री ३ प्रधानमन्त्री जुद्ध शमशेरकी छोरी पुतली मैयाँसाहेब काठमाडौं बाहिरको यात्राबाट फर्कने क्रममा अस्वस्थ भइन्। न्हेपंखा (हालको कलंकी क्षेत्र) मा रहेको लामो पाटी भएको स्थानमा विश्राम गर्ने क्रममा त्यहीँ उनको निधन भयो भनिन्छ। स्थानीय केही व्यक्तिहरूका अनुसार पुतली मैयाँसाहेबकी आमा “आलुव महारानी” थिइन् भन्ने जनश्रुति पनि पाइन्छ।

श्री ३ जुद्ध शमशेरलाई आफ्नी छोरी अत्यन्त प्रिय थिइन्। सम्भवतः त्यसैले छोरीको निधन भएकै स्थानमा यात्रुहरूलाई विश्राम र बासको सुविधा दिन लगभग ६०–७० फिट लामो र करिब २५ फिट चौडा धर्मशाला–पाटी निर्माण गराइयो। मृतक छोरी पुतली मैयाँसाहेबकै स्मृतिमा बनेकाले त्यसलाई “पुतली पाटी” भनिन थालियो।

समयसँगै त्यो पाटीमा विभिन्न संस्था र समूहहरूको कब्जा हुन थाल्यो। कहिले कर चेकपोष्ट, कहिले स्काउट कार्यालय, कान्जीहाउस, नवज्योति पुस्तकालय, कलंकी गाउँ पञ्चायत भवन, उपप्रधानपञ्चको निजी पसल हुँदै जनपथ स्कुलसम्मले उक्त पाटी प्रयोग गरे। गाउँ पञ्चायतको नियन्त्रणमा गएपछि स्काउट कार्यालय, कान्जीहाउस र नवज्योति पुस्तकालय भने श्री कलंकी माताको मन्दिर परिसर नजिकको अर्को पाटीघरमा सारिएको स्थानीय कुमार अधिकारी बताउनुहुन्छ।

स्थानीय शान्ताराम थापा मगर, लक्ष्मण अधिकारी र श्रीपति सुवेदीलगायतका अनुसार कान्जीहाउसले गाउँ–टोलमा छाडा छोडिएका गाई–साँढे समातेर त्यहाँ राख्थ्यो। पशुधनी आएर जरिवाना तिरेपछि मात्र फिर्ता दिइन्थ्यो, नत्र लिलामसम्म गरिन्थ्यो। केही समयसम्म बोल्न नसक्ने एक असहाय व्यक्तिले पनि त्यहीँ बसोबास गरेर जीवन निर्वाह गरेका थिए भन्ने स्मरण गरिन्छ।

त्यो पाटी अगाडि जुद्ध शमशेरले स्थापना गराएको धारा पनि थियो। स्थानीयका अनुसार उक्त धारा निर्माणमा स्वर्गीय नारायणदत्त बिडारी (सुबेदार बाजे) को ठूलो भूमिका रहेको थियो। पछि सडक विस्तारसँगै पाटी र धारा दुवै हटाइए।

वि.सं. २००७ सालसम्म यो बाटो वर्षायाममा हिलाम्मे हुन्थ्यो। त्यतिबेला “लहरी” भनिने एउटा ट्रक मात्रै बिहान पल्टन लिएर थानकोटबाट टुँडिखेल जान्थ्यो र साँझ फर्किन्थ्यो। सर्वसाधारणका लागि सार्वजनिक सवारी थिएन, सबैलाई पैदल यात्रा गर्नुपर्थ्यो। पछि थानकोटदेखि शहीदगेटसम्म तीनवटा बस सञ्चालन हुन थालेपछि विस्तारै बस सेवा बढ्दै गयो।

यसै क्रममा पुतली पाटी अगाडि पनि बस विसौनी राखियो। बसका सहचालकहरूले यात्रुहरूलाई “लामो पाटी आएको” भनेर जानकारी दिन “लामोपाटी… लामोपाटी…” भन्न थाले। क्रमशः त्यही उच्चारण प्रचलित बन्दै “पुतली पाटी” को नाम “लामपाटी” रहन गयो। स्थानीय शान्ताराम थापा मगरका अनुसार बुद्ध दर्शन, सुवर्ण, लक्ष्मी र हारती बस सेवाका सहचालकहरूको यस नामकरणमा ठूलो भूमिका थियो।

कलंकीथानस्थित श्री कलंकीमाई मन्दिरभित्र रहेको ठूलो घण्टाको शिलालेखमा वि.सं. १९६४ सालमा “न्हेपंखा” नाम उल्लेख गरिएको पाइन्छ। शिलालेखमा “श्री कलंषु बालकुमारी” लेखिएको छ। यसले अहिलेको “कलंकी” नाम र “कलंकीमाई” नाम दुवै अपभ्रंश भएको संकेत गर्छ।

स्थानीय मान्यताअनुसार यस क्षेत्रको मौलिक नाम “न्हेपंखा” हो। पहिले यहाँ नर्कट घारी (न्हायपं कच्छि) धेरै भएकाले नेपालभाषामा “न्हेपंखा” भनिन्थ्यो। यस क्षेत्रकी अधिष्ठात्री देवी “कल्खु बालकुमारी अजिमा” को नाम समयक्रममा अपभ्रंश हुँदै “कलंकी” हुन पुगेको मानिन्छ।

विकासका नाममा आज धेरै सम्पदाहरूको भौतिक स्वरूप नष्ट भइसकेको छ। केही सम्पदाहरू बाँकी भए पनि तिनको मौलिक नाम, पहिचान र इतिहास हराउँदै गएका छन्। सम्पदा भनेको हाम्रो समाज र देशकै पहिचान हो। त्यसैले बाँकी रहेका सम्पदाहरूको संरक्षण गर्नु, नष्ट भइसकेकाको पुनर्निर्माण गर्नु, र पुनर्निर्माण सम्भव नभए कम्तीमा पनि त्यस स्थानको ऐतिहासिक परिचय स्पष्ट हुने गरी संकेत–चिन्ह राख्नु अत्यावश्यक छ। ताकि भावी पुस्ताले पनि त्यहाँ कहिल्यै एउटा महत्वपूर्ण सम्पदा अस्तित्वमा थियो भन्ने इतिहास बुझ्न सकून्।

— प्रकाशमान शिल्पकार

पञ्चकको परिभाषा वा अर्थ

पञ्चकको परिभाषा वा अर्थ

 पञ्चक के हो ?

      शब्दकोषमा लेखिए अनुसार  पञ्चक भन्नाले:- १. एकै प्रकारका पाँच वस्तुहरूको समुदाय। २. कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीदेखि शुक्ल द्वितीयासम्मका पाँच दिन; यमपञ्चक। ३. कार्तिक शुक्ल एकादशीदेखि पूर्णिमासम्मका पाँच दिनको समय; भीष्मपञ्चक। र ४. धनिष्ठादेखि रेवतीसम्मका पाँच नक्षत्र भित्रको पञ्चक कालका वा समयावधि भन्ने बुझिन्छ ।  । 

     पञ्चक के हो ? भन्ने विषयमा यहाँ पञ्चक कालका बारेमा केहि प्रष्ट पार्ने प्रयत्न गर्नेछु । ज्योतिष शास्त्र तथा पञ्चाङ्ग अनुसार चन्द्र ग्रह अर्थात चन्द्रमाको मार्गमा देखिने धनिष्ठा नक्षत्रको तृतीय चरण र शतभिषा, पुर्वाभाद्रपद, उत्तराभाद्रपद तथा रेवती नक्षत्रको चार चरणमा भ्रमण काललाई पञ्चक काल भनिन्छ । यस समयमा चन्द्र ग्रहका कुम्भ र मीन राशीमा भ्रमण पन्चकको जन्म दिन्छ । धनिष्ठा, शतभिषा, पूर्वभाद्रपद, उत्तरभाद्रपद र रेवती यी नक्षत्रको मेलले बनेको विशेष योगलाई पञ्चक भनिन्छ । नक्षत्र भन्नाले चन्द्रमाको मार्गमा देखिने, सौरजगत्देखि अलग रहेका नक्षत्र वा ताराहरूको समूह (अश्विनी, भरणी, कृत्तिका, रोाहिणी, मृगशिरा, आर्द्रा, पुनर्वसु,पुष्य (तिष्य०, अश्लेषा, मघा, पूर्वाफाल्गुनी, उत्तराफाल्गुनी, हस्ता, चित्रा, स्वाती, विशाखा, अनुराधा, ज्येष्ठा, मूल, पूर्वाषाढा, उत्तराषाढा, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, पूर्वभाद्रपद, उत्तरभाद्रपद र रेवती लगायत सत्ताइस नक्षत्रहरु हुन् । मनुष्यका असलखराब अवस्थाका अधिष्ठाताहरूनै ज्योतिषशास्त्रअनुसार पञ्चक हो।

पञ्चकको प्रभाव  :

🎆पन्चकमा पराल र काठबाट अग्निभय, चोरभय, रोगभय  🎆  राजभय, धनहानी हुन सक्छ ।

🎆 धनिष्ठा नक्षत्रमा अग्नि भय रहन्छ ।

🎆 शतभिषा नक्षत्रमा कलह हुने सम्भावना रहन्छ ।

🎆 पुर्वाभाद्र पद नक्षत्रमा रोग बढ्ने सम्भावना हुन्छ ।

🎆 उतरा भाद्रपदमा धनको रुपमा दण्ड हुने सम्भावना हुन्छ 

🎆 रेवती नक्षत्रमा धन हानीको सम्भावना रहन्छ ।

पञ्चक कालमा गर्न नहुने कार्यहरु :

🎆 मरेको शरीर जलाउन 

🎆 काठ खरिन गर्न

🎆 घरमा छल राख्न

🎆 पलगं वा ओछ्यान बनाउन

🎆 दक्षिण दिशातिर यात्रा गर्न

🎆 कुनै शुभ र मांगलिक कार्य गर्न

पन्चकको समयमा कोही व्यक्ति मरेमा पञ्चक शान्ति नगरी अन्त्येष्टि गरिएमा परिवारको ५ जना व्यक्तिको मृत्यु हुन्छ भन्ने सनातनी जनविश्वास रहि आएको छ । त्यसै कारण सनातनीहरुको मृत्यु भई मृतकको अन्त्येष्टि गर्दा पञ्चक परे नपरेको एकिन गरिने गरिन्छ । यदि पञ्चक काल परेको भएमा आफ्नो कुल परम्परा अनुसार पञ्चक शान्ति विधि अपनाएर मात्र मृत्यु संस्कार गरीन्छ । सनातनीहरुमा समुदाय र ठाउँ अनुसार पञ्चक कालमा मृत्यु भएकाहरुको मृत्यु संस्कार गर्दा आ-आफ्नै तरिकाले पञ्चक शान्ति गर्ने परम्परा रहि आएको छ ।

🎆 पञ्चकमरण शाान्ति विधि :

 पञ्चाङ्गमा उल्लेखित भए अनुसारको - पञ्चकमरणे पुतलादाहविधि -

      कर्ता स्वयं भै पूर्वतर्फ फर्की कुश-तिल- जल लिने । " अद्येहेत्यादि( अमुक) गोत्रस्य ( अमुक) प्रेतस्य धनिष्ठादिपञ्चकमरणवनित अनिष्टपरिहारार्थ मृतस्य पञ्चकमरणजन्यदोषपरिहारपूर्वकोत्तमगतिप्रादयर्थञ्च पञ्चकमरणशाान्तिविधि करिष्ये ।" भनी छाडिदिने। चन्दन माला आदिले पाँच वटा प्रतिमा( पुतली)लाई सिंगारेर ऊनी धागोले बेरेर जौको पिठोले लिपेर दाह गर्ने समयमा प्रेत (लास) माथि राखि दिने । जसमध्ये १. प्रेतवाह प्रतिमा शिरमा राख्ने, २.प्रेतसव प्रतिमा आँखामा राख्ने, ३. प्रेतप प्रतिमा कोखामा राख्ने, ४. प्रेतभूमिप प्रतिमा नाभिमा राखिदिने  र ५. प्रेतहतं प्रतिमा पाउमा राख्ने । तिनिहरुलाई नाम मन्त्रले घृत आशुति र जधारादिने " यमाम सोमं मधुमत्तयेर्षा तोनोगावः स्वदन्तु हब्या । दुतं वो देवः स्वदयं मुमेषातेनोरासं तकुरुमा यमद्ययूयं पातः स्वस्तिभिः सदा नः ।  त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिम्पुष्टिवर्द्धनम् । उर्वारुकमिवबन्धनान् मृत्योर्मुक्षीयमा मृतत् ।। यी मन्त्रले प्रतिमाहरुमा प्रत्येक पटक धुत आहुति गर्ने । ॐ प्रेतवाहाय स्वाहा , ॐ प्रेतसखाय स्वाहा, ॐ प्रेतपाय स्वाहा, ॐ प्रेतभूमिपाय स्वाहा, ॐ प्रेतहत्रे स्वाहा ।

{दृष्टव्य - 

🎆 १. पच्चक लाग्नु अगाडि मरेका व्यक्तिहरुको दाह गर्नु

           परे पुतलादाह मात्र गर्न, शान्ति गर्नु पर्दैन ।

🎆 २. पञ्चकमा मरेका व्यक्तिको पञ्चकमा समाप्त भए

          पछि दाह गरे शान्ति मात्र गर्ने पुतलादाह गर्नु पर्दैन ।

🎆 ३. पञ्चक भित्र मरेका र पञ्चक भित्रै दाह गर्नु परेमा

          शान्ति र पुतलादाह दुबै गर्नु पर्छ ।

(उपरोक्त पञ्चक मरण विधि नेवाः बाहेकको हो )

🎆 नेवाः समुदाय भित्र गरिने पञ्चकमरण शान्ति विधि :

      पञ्चक लागेको दिन परे - जोशी समाज भक्तपुरले प्रकशित जोशी गोजी पात्रोमा उल्लेखित भए अनुसार -

      

     कुशको पाँच वटा पुतली वा हाँसको पाँच वटा फुल

     सवदाह गर्दा निम्न अनुसार राख्ने -

      १.  लासको शिरमा एक वटा,२. आँखामा एक वटा ३. काखीमा एक वटा , ४.नाभिमा एक वटा र ५. पाइतालामा एक वटा राख्ने ।

   

पञ्चक परेको विवरण तालिका स्रोत :  जोशी गोजी पात्र २०८७  जोशी समाज ख्वप

#प्रकाशमानशिल्पकार

#पञ्चक