---
गुँला पर्व : एक संक्षिप्त परिचय*
१. गुँला पर्व के हो?
नेपाल सम्वत्अनुसार दशौं महिना — *गुँला* — मा काठमाडौं उपत्यकाका बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले महिनाभरि चैत्य, विहार र बहीहरूको दर्शन गर्दै *नामसंगीति पाठ* सहित पदयात्रा गर्ने पर्वलाई
"गुँला पर्व" भनिन्छ।
विक्रम सम्वत्अनुसार यो पर्व *श्रावण शुक्ल प्रतिपदादेखि भाद्र शुक्ल प्रतिपदासम्म* एक महिना मनाइने नेवाः समुदायको प्राचीन तथा विशिष्ट पर्व हो।
२. "गुँला" शब्दको व्युत्पत्ति
चान्द्रमासमा आधारित नेपाल सम्वत्को दशौं महिनाको नाम नै *गुँला* हो। नेपालभाषा (नेवाः भाषा) मा *"गुं"* को अर्थ *नौं* तथा *जङ्गल/डाँडा* हुन्छ भने *"ला"* को अर्थ *महिना* हो। यसरी *"गुं" + "ला" = गुँला* बनेको हो।
यो महिनाभरि बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले भगवान् बुद्धका विहार, चैत्य र बहीहरूमा पूजा-स्तुति गरी मनाउने भएकाले नै यस पर्वको नाम *"गुँला पर्व"* वा *"गुँला धर्म"* रहन गएको हो।
नोट: धेरैले "गुं" को अर्थ नौ भएकाले गुँला नवौं महिना हो भनी झुक्किन्छन्, तर नेपाल सम्वत्अनुसार यो दशौं महिना हो।
३. गुँला पर्वको सुरुवात
जनश्रुति अनुसार यो पर्व *राजा विक्रमदेव*ले सुरु गरेका थिए भन्ने मान्यता रहेको छ।
४. इतिहास तथा सांस्कृतिक पक्ष*
प्राचीन कालमा नेपाल मण्डल *नागदह* थियो। यस दहमा *विपश्यी बुद्ध*ले कमलबीज रोप्नुभयो। दहको बीचमा एउटा अद्भुत कमल फुल्यो, जसबाट *धर्मधातु ज्योति* निस्कन्थ्यो। यही ज्योतिलाई हेर्न मानिसहरूको घुइँचो लाग्थ्यो। यो त्रेतायुगमै सृष्टि भएको *स्वयम्भू महाचैत्य (सिंगु महाचैत्य)* को अलौकिक शक्ति थियो।
कालान्तरमा *तथागत विश्वभू*को पालामा *महामञ्जुश्री* तिब्बतको ल्हासाबाट ५,००० शिष्यसहित सुरुङमार्ग हुँदै नेपाल आउनुभयो। उहाँले आफ्ना दुई रानी *बरदा* र *मोक्षदा*सहित हालको *चोभार*मा पुगेर *चन्द्रहास खड्ग*ले चोभारको डाँडो काटी दहको पानी बाहिर पठाउनुभयो। त्यही कमलको फूल बिस्तारै पश्चिम सर्दै हालको *स्वयम्भू*मा स्थापित भयो। त्यसैले स्वयम्भू नै नेपाल मण्डलको पहिलो भू-स्थान मानिन्छ।
*स्वयम् + भू = स्वयम्भू*, अर्थात् आफैं उत्पन्न भएको भूमि। यस भूमिको नाम *मञ्जुपाटन* रहन गयो र *धर्माकर*लाई पहिलो राजा बनाइयो। मञ्जुश्रीले ज्योतिरूप स्वयम्भूमा आफ्नो धर्म *"धम्म"* को सुरुवात गर्नुभयो, जसलाई *"चैत्य सेवा"* भनिन्छ। यही चैत्य सेवालाई नै *गुँला धर्म* भनिएको हो।
५. गुँला पर्व मनाउने विधि
क) स्वयम्भू यात्रा:* गुँलाभरि, विशेष गरी काठमाडौंका ३२ वटै टोलबाट *धाँ बाजा (गुँला बाजा)* सहित हरेक दिन स्वयम्भू महाचैत्यको दर्शन गर्न जाने प्रचलन छ। पाटनबाट *नौबाजा*, ज्यापू समुदायबाट *धिमे बाजा* र *दाफा भजन*, तथा *मुहाली* र *न्यकु* (सिङबाट बजाइने बाजा) सहित भक्तजनहरू आउँछन्। स्वयम्भू दर्शनपछि *सेतो मच्छिन्द्रनाथ*को दर्शन गर्नुपर्ने मान्यता छ।
ख) चार बुद्ध दर्शन:* भक्तपुरका १७ वटा विहारमा महिनाभरि गुँला
बाजा बजाएर प्रार्थना गरिन्छ। महिनाका चार बुधबार *नमोबुद्ध,
बज्रयोगिनी, स्वयम्भू* र *रातो मच्छिन्द्रनाथ* गरी चार बुद्ध
भूमिको दर्शन गरिन्छ।
ग) गुँला झरी:* यो महिना निरन्तर पानी पर्ने भएकाले यस झरीलाई
*"गुँला झरी"* भनिन्छ।
६. गुँला महिनाका प्रमुख पर्वहरू*
क) पञ्जरा (पञ्चदान):* गुँला अवधिको मुख्य पर्व। यस दिन
*बज्राचार्य* तथा *शाक्य* समुदायका व्यक्तिहरूले दान लिन्छन्।
धान, चामल, गहुँ, केराउ, मकै, नुन, पैसा, फलफूल आदि दान
गरिन्छ। उपत्यकाका तीनै सहरमा फरक-फरक दिन यो पर्व
मनाइन्छ।
ख) जुगः चाः (छायाँ हेर्ने रात):* भाद्रकृष्ण द्वादशीको रात, पञ्जराको अघिल्लो रात, दक्षिण ललितपुरका बासिन्दा — विशेष गरी त्यस वर्ष परिवारमा कसैको मृत्यु भएको भए — स्वयम्भूमा बत्ती बाल्न जान्छन् र रातभर त्यहीं बस्छन्। मौसमले साथ दिएमा आकाशमा *स्वयम्भू महाचैत्यको छायाँ* देख्न सकिन्छ भन्ने विश्वास छ। यस रातलाई *युग पल्टिने रात* मानिने भएकाले *"जुगःचाः"* भनिन्छ।
ग) बहिद्यः ब्वयेगु (बहिद्यः प्रदर्शन):* गुँलाथ्व पुन्ही (जनै पूर्णिमा/क्वाँटी पुन्ही) को भोलिपल्टदेखि ३ देखि ८ दिनसम्म विभिन्न बहालमा वर्षभरि नदेखिने गरी राखिएका *दिपंकर बुद्ध*का ठूला मूर्ति, देवी-देवताका मूर्ति, *पौभा* तथा *थाङ्का* चित्र र हस्तलिखित ग्रन्थहरू सर्वसाधारणको दर्शन-अवलोकनका लागि राखिन्छ। यस अवसरमा *जीवित देवी कुमारी*लाई पनि दर्शन गराउन लगिन्छ। काठमाडौंको *भगवानबहाल*मा सुनको अक्षरले लेखिएको *सतसहस्रिका प्रज्ञापारमिता* र *इतुम्बहाल*मा *अष्टसहस्रिका प्रज्ञापारमिता*को दर्शन गराइन्छ। जनविश्वास अनुसार यी ग्रन्थको दर्शन गरेमा स्वर्गको बाटो खुल्छ।
७. गुँला पर्वको महत्त्व*
गुँला धर्म नेपाल मण्डलमा मनाइने प्राचीन पर्व हो र यसलाई *विशुद्ध नेवाः पर्व* मानिन्छ। यसलाई बौद्ध नेवाःहरूले मात्र नभई सबै समुदायले मनाउँछन्, जसले *धार्मिक सहिष्णुता*को अनुपम उदाहरण प्रस्तुत गर्छ।
गुँलाको नामकरणबारे विभिन्न मत छन्। इतिहासकारहरू *"गुं" = डाँडा* र *ला = महिना* भई वर्षायाममा बाढी-पहिरो नआओस् भनी प्रकृतिपूजा गर्ने महिना भएकाले गुँला भनिएको बताउँछन्। संस्कृतविद्हरू भने स्वयम्भू महाचैत्यको सेवा आदिकालदेखि नै चल्दै आएकोले यो व्याख्या नमिल्ने तर्क गर्छन्।
अर्थ जे भए पनि, गुँला धर्म नेवाः समुदायका पर्वहरूमध्ये एक अत्यन्त महत्त्वपूर्ण पर्व हो।
*टिप्पणी:* गुँला धर्मको मर्म नबुझ्ने, बुझ्न नचाहने वा बुझेर पनि नबुझे झैं गर्नेहरूले गुँलाको गलत अर्थ लगाएर नेवाः धर्म र संस्कृतिको उपहास गर्नु *सामाजिक अपराध* हो।
*~ लेखन-स्रोत सामग्री: GR Ranjit र Frannkey Franz को फेसबुक वाल ~*
~ 🙏~
