सिंहदरबारको कथा अनि सिंहदरबारले विस्थापित गरेका भूमिपति नेवाःहरूको व्यथा !

.सिंहदरबारको कथा अनि सिंहदरबारले विस्थापित गरेका भूमिपति नेवाःहरूको व्यथा !

श्री ३ प्रधानमन्त्री चन्द्र।शमशेरले  १० हजार मोहरु जरिवाना
तिराएको घर

आज जहाँ सिंहदरबार उभिएको छ, त्यो भूभाग कुनै समय हरियालीले भरिएको उब्जाउ हिजाखुसी फाँट थियो। फाँटका धानखेतमा लटरम्म झुलेका सुनौला धानका बाला, कतै आरुबखडा, नासपाती तथा स्थानीय मौसमी फलफूलका बोटहरू, अनि चराचुरुङ्गीको चिरबिराहटले वातावरण रमणीय बनाइरहेका हुन्थे।

असोज–कार्तिक महिनामा नेवाः कृषकहरूले धान काटिसकेपछि खेतमै धानको थुप्रो बनाई लालुपाते फूल चढाएर परम्परागत तान्त्रिक विधिअनुसार पूजा गर्थे। त्यसपछि धानलाई म्हे (धान वा चामल राख्ने बोरा) मा भरेर काँधमा बोकी "वा खासे" अथवा "सामा दुकायेगु" गर्दै घर फर्किन्थे। लहरे वा खासे गीतको मधुर धुनसँगै घर फर्कने कृषकहरूको त्यो दृश्य उपत्यकाको मौलिक सांस्कृतिक सम्पदामध्ये एक थियो।

हिजाखुसी फाँट केवल खेतीपातीको भूमि मात्र थिएन, काठमाडौँ उपत्यकाको खाद्य सुरक्षाको आधारभूमि पनि थियो। यहाँको अव्वल धानखेतमा अन्य स्थानको तुलनामा धान निकै राम्रो फल्थ्यो। सिँचाइको कुनै समस्या थिएन, किनभने फाँटको छेउमै शिवपुरी जलाधार क्षेत्रबाट बगेर आउने हिजाखुसी नदी (हालको धोबीखोला वा रुद्रमती) कलकल बगिरहन्थ्यो।

स्थानीय नेपालभाषामा "हिजा" भन्नाले लुगा धुने कार्य र "खुसी" भन्नाले नदी बुझिन्छ। यस नदी किनारमा धोबी समुदाय बसोबास गरी लुगा धुने कार्य गर्ने भएकाले यसको नाम नै हिजाखुसी रहन गएको मानिन्छ।

धानबालीका अतिरिक्त यहाँ मास लगायत अन्य नगदे बाली पनि प्रशस्त उत्पादन हुन्थे। स्थानीय जनविश्वास अनुसार यहाँ उत्पादन हुने मास खानका लागि मात्र नभई परम्परागत निर्माण सामग्री "बज्र" बनाउन समेत प्रयोग गरिन्थ्यो।

पछिल्लो कालखण्डमा यस क्षेत्रको पूर्वभाग हुँदै बग्ने राजकुलोको पानी उपयोग गरी पानीघट्टहरू सञ्चालन गरिए। मकै, गहुँ, कोदो, मास लगायतका अन्न पिस्नका लागि बनेका ती घट्टहरूमा उपत्यकाका विभिन्न स्थानका मानिसहरू अन्न पिसाउन आउँथे। यही कारणले यो क्षेत्र "घट्टेकुलो" नामले परिचित हुन पुग्यो।

यस फाँटमा मुख्यतः काठमाडौँका रैथाने नेवाः समुदायको बाहुल्यता थियो। उनीहरूका लागि यो भूमि केवल सम्पत्ति थिएन, पुस्तौँदेखिको जीविकोपार्जनको आधार, गुठी व्यवस्थाको आर्थिक स्रोत तथा सांस्कृतिक जीवनको मेरुदण्ड थियो। हिजाखुसीको पानी कुलोमार्फत ल्याई वर्षभरि खेती गरिन्थ्यो भने यहाँका पानीघट्टहरूले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई गतिशील बनाएका थिए।

यहाँ उत्पादन हुने अन्नबालीले केवल परिवारको भरणपोषण मात्र गर्दैनथ्यो, विभिन्न गुठी, पूजा, जात्रा तथा धार्मिक पर्वहरूको सञ्चालनमा समेत महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँथ्यो। अनुमान अनुसार यस फाँटको क्षेत्रफल करिब ६९३ रोपनी ९ आना (झण्डै ५० हेक्टर) रहेको मानिन्छ।

तर देशमा राणा शासनको उदयसँगै यो उब्जाउ भूमिमाथि शासक वर्गको दृष्टि पर्न थाल्यो। अन्न र तरकारीको भण्डारका रूपमा रहेको यो फाँट क्रमशः सत्ताको महत्त्वाकांक्षाको शिकार बन्दै गयो। चन्द्र शमशेर राणा प्रधानमन्त्री बनेपछि हिजाखुसी फाँटमाथि शासकीय शक्तिको छायाँ अझ गहिरो बन्न पुग्यो।

सिंहदरबार निर्माण हुनुअघि नै राणाहरूले नेवाःहरूको जमिन अधिग्रहण गरी लालदरबार, सेतोदरबार, लाजिम्पाट दरबार तथा चारबुर्जा दरबार जस्ता विशाल भवनहरू निर्माण गरिसकेका थिए। तर चन्द्र शमशेरले ती दरबारहरूभन्दा अझ भव्य र शक्तिको प्रतीक बन्ने आफ्नै दरबार निर्माण गर्ने योजना बनाए। त्यसका लागि रोजाइमा पर्यो—उपत्यकाको सबैभन्दा उब्जाउ, समृद्ध र नेवाः कृषकहरूको जीवनसँग गाँसिएको हिजाखुसी फाँट।

त्यसपछि सुरु भयो एउटा यस्तो प्रक्रिया, जसले सयौँ वर्षदेखि भूमिसँग जोडिएका स्थानीय कृषकहरूको इतिहास, जीविका र स्मृतिलाई नै विस्थापनतर्फ धकेल्यो...

भूमि अधिग्रहण र नेवाः भूमिपतिहरूको विस्थापन

राणा प्रधानमन्त्री चन्द्र शमशेरले सिंहदरबार निर्माणका लागि विशाल भूभाग आवश्यक पर्ने भएपछि हिजाखुसी फाँटतर्फ ध्यान केन्द्रित गरे। स्थानीय इतिहासका जानकारहरूका अनुसार सिंहदरबार निर्माणका लागि जग्गा प्राप्त गर्न तत्कालीन राणाशासनले खरिद, अधिग्रहण तथा शासकीय दबाबका विभिन्न उपायहरू प्रयोग गरेको थियो।

त्यसबेला खेतीयोग्य जमिनको किनबेच त्यति प्रचलित थिएन। भूमि केवल आर्थिक सम्पत्ति मात्र नभई परिवारको जीविकोपार्जन, सामाजिक प्रतिष्ठा तथा गुठी व्यवस्थासँग जोडिएको आधार थियो। यद्यपि स्थानीय जनस्तरमा प्रचलित मूल्यभन्दा निकै कम दरमा जग्गा खरिद गरिएको बताइन्छ। कतिपय स्रोतहरूमा प्रति रोपनी ९० रुपैयाँका दरले जग्गा लिइएको उल्लेख पाइन्छ।

स्थानीय मौखिक परम्परा अनुसार सबै भूमिपतिहरूले आफ्नो जग्गाको उचित मूल्य प्राप्त गर्न सकेका थिएनन्। मरुटोलस्थित मरूबहिलका मालाकार समुदायका केही परिवारले समेत आफ्नो जग्गाको पूरा क्षतिपूर्ति नपाएको भन्ने स्थानीय वृद्धवृद्धाहरूको स्मरणमा पाइन्छ। यस्तै, हनुमानढोका लायकू क्षेत्रका एक वृद्ध बज्राचार्य गुरुको भनाइ उद्धृत गर्दै कतिपय स्थानीयहरूले हिजाखुसी फाँटमा आफ्ना पुर्खाहरूको समेत खेतीयोग्य जमिन रहेको र त्यो अन्ततः सिंहदरबार निर्माणका क्रममा गुमेको बताउने गरेका छन्।

त्यसबेला राणाशासनमा "श्री ३ को हुकुम" नै सर्वोच्च कानुनसरह मानिने भएकाले सर्वसाधारणका लागि शासकीय निर्णयको विरोध गर्ने वा आफ्नो भूमि जोगाउने सम्भावना अत्यन्त सीमित थियो। परिणामस्वरूप धेरै परिवारले आफ्नो पुर्ख्यौली जमिन छोड्नुको विकल्प पाएनन्।

हिजाखुसी फाँट हराएपछि

स्थानीय जानकारहरूका अनुसार हिजाखुसी फाँट उपत्यकाको महत्वपूर्ण खाद्यान्न भण्डारमध्ये एक थियो। यस क्षेत्रबाट उत्पादन हुने धान, तरकारी तथा अन्य बालीले काठमाडौँको खाद्य आपूर्तिमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँथ्यो।

फाँट हराएपछि खाद्यान्न उत्पादनमा कमी आएको र कतिपय गुठी, मन्दिर तथा जात्रापर्वहरूको आर्थिक स्रोतसमेत प्रभावित भएको स्थानीय इतिहासकारहरूको भनाइ छ। मौखिक इतिहासमा त्यही समयदेखि बाहिरबाट उसिनेको चामल तथा अन्य खाद्यान्न बढी मात्रामा भित्रिन थालेको उल्लेख समेत पाइन्छ। यद्यपि यस विषयमा थप ऐतिहासिक अध्ययन आवश्यक देखिन्छ।

कतिपय भूमिपति परिवारहरू आफ्नो पुर्ख्यौली थलो छोडेर उपत्यकाका अन्य क्षेत्रमा बसाइँ सर्न बाध्य भएको भन्ने जनश्रुति आज पनि स्थानीय समाजमा सुनिन्छ।

श्रमिकहरूको पसिनामाथि उभिएको दरबार

सिंहदरबारको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको निर्माण प्रक्रिया हो। वि.सं. १९६० तिर निर्माण सम्पन्न भएको यो विशाल दरबारमा करिब १७०० भन्दा बढी कोठाहरू रहेको उल्लेख पाइन्छ। यति विशाल संरचना छोटो अवधिमा निर्माण हुनुका पछाडि तत्कालीन शासन व्यवस्थाले परिचालन गरेको व्यापक श्रमशक्ति मुख्य कारण मानिन्छ।

निर्माण कार्यमा नेपाली सेनालाई ठूलो संख्यामा परिचालन गरिएको थियो। सैनिकहरू अनुशासित तथा संगठित भएकाले दिनरात निर्माण कार्य सञ्चालन गर्न सम्भव भएको थियो।

यसैगरी, इतिहासका विभिन्न विवरणहरूमा जेल सजाय भोगिरहेका कैदीहरूलाई समेत निर्माण कार्यमा लगाइएको उल्लेख पाइन्छ। जग खन्ने, ढुङ्गा बोक्ने, निर्माण सामग्री ओसारपसार गर्ने लगायतका कठिन तथा जोखिमपूर्ण कामहरूमा उनीहरूलाई प्रयोग गरिएको बताइन्छ।

यसरी राज्यको प्रत्यक्ष नियन्त्रणमा रहेको श्रमशक्ति प्रयोग गरिएकाले निर्माण लागत तुलनात्मक रूपमा कम राख्न सम्भव भएको थियो। यही कारण चन्द्र शमशेरले आफ्नो शक्ति, स्रोत र श्रम परिचालन क्षमताको प्रदर्शनस्वरूप तत्कालीन दक्षिण एशियाकै भव्य सरकारी भवनहरूमध्ये एक निर्माण गर्न सफल भएका थिए।

सिंहदरबार नाम कसरी रह्यो ?

सिंहदरबार नामकरणसँग सम्बन्धित एउटा रोचक प्रसङ्ग पनि सुनाइन्छ।

जनश्रुति अनुसार दरबार निर्माण सम्पन्न भएपछि एक दिन चन्द्र शमशेर आफ्नी कान्छी बडामहारानी बालकुमारी देवीलाई साथमा लिएर दरबारको कौसीमा पुगे। त्यहाँबाट टाढा रहेको बाघदरबार देखेपछि उनले हातले देखाउँदै भनेछन्, "ऊ बाघदरबार।"

त्यसपछि महारानी बालकुमारी देवीले मुस्कुराउँदै भनिन् रे, "महाराज, त्यो बाघदरबार हो भने यो दरबारको नाम सिंहदरबार राखे कसो होला ?"

महारानीको सुझाव चन्द्र शमशेरलाई मन पर्‍यो र त्यसपछि नवनिर्मित दरबारको नाम "सिंहदरबार" राखिएको जनश्रुति आजसम्म प्रचलित छ।

शीर्षक अन्तर्गतको आख्यान

शत्ताको आडमा यत्रो आलिसान भब्य विशाल दरबार बनाउने श्री ३ ले एक रैतीले अलि राम्रो घर बााउदा अकल्पनीय दण्ड जरिवाना गराएको  प्रसङ्ग यहाँ उल्लेख गर्न सान्दर्भिक देखदैछु  त्यसैले -

यस प्रसङ्गसँग सम्बन्धित एउटा महत्वपूर्ण उल्लेख प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका अग्रणी व्यक्तित्व तथा लेखक धर्मरत्न यमीको पुस्तक नेपालको कुरा मा पनि पाइन्छ। पुस्तकको "चन्द्र शमशेरको कुरा" शीर्षक अन्तर्गत उनले तत्कालीन समाजमा विद्यमान जातीय विभेद, शासकीय अहङ्कार तथा शक्तिको दुरुपयोगका केही घटनाहरू उल्लेख गरेका छन्।

धर्मरत्न यमीका अनुसार, काठमाडौँको यट्खा दमाईटोल क्षेत्रमा बसोबास गर्ने आर्थिक रूपमा सम्पन्न भाजु नारायण शाही खड्गीले आफ्नो निजी सम्पत्तिबाट अत्यन्त सुन्दर र कलात्मक भवन निर्माण गरेका थिए। तर तत्कालीन सामाजिक संरचनामा निम्न जाति मानिएको समुदायका व्यक्तिले यस्तो भव्य घर निर्माण गरेको विषय शासक वर्गलाई असहज लागेको बताइन्छ। त्यसपछि उनलाई  त्यो बेलाको दशहजार मोहरु ठूलो आर्थिक दण्ड दिइएको र राज्यशक्तिको कठोरता भोग्नुपरेको प्रसङ्ग यमीले उल्लेख गरेका छन्।

यो घटना तत्कालीन नेपाली समाजमा विद्यमान जातीय असमानता, सामाजिक विभेद तथा शासकीय निरंकुशताको एउटा प्रतिनिधि उदाहरणका रूपमा हेर्न सकिन्छ। यसले राणाकालीन शासन व्यवस्थामा आर्थिक सम्पन्नताले मात्र सामाजिक सम्मान सुनिश्चित गर्न नसक्ने, जातीय संरचनाले मानिसको हैसियत निर्धारण गर्ने अवस्था विद्यमान रहेको संकेत गर्दछ।

(स्रोत: धर्मरत्न यमी, नेपालको कुरा, "चन्द्र शमशेरको कुरा")

राणाहरूको निजी दरबारबाट राज्यसत्ताको केन्द्रसम्म

सिंहदरबार प्रारम्भमा राणा प्रधानमन्त्री चन्द्र शमशेरको निजी निवासका रूपमा निर्माण गरिएको थियो। यो केवल एउटा दरबार मात्र थिएन, राणा शासनको शक्ति, वैभव र प्रभुत्वको प्रतीक पनि थियो। विशाल प्रांगण, सयौँ कोठा, भव्य सभाकक्ष र प्रशासनिक संरचनाले यो दरबारलाई तत्कालीन नेपालकै सबैभन्दा ठूलो भवन बनाएको थियो।

चन्द्र शमशेरपछि अन्य राणा प्रधानमन्त्रीहरूले पनि सिंहदरबारलाई आफ्नो निवास तथा शासन सञ्चालनको केन्द्रका रूपमा प्रयोग गरे। त्यस समयमा देशको वास्तविक सत्ता राजाबाट भन्दा बढी राणा प्रधानमन्त्रीहरूबाट सञ्चालन हुने भएकाले सिंहदरबार नै नेपालको शक्ति केन्द्र बनेको थियो।

वि.सं. २००७ सालको राजनीतिक परिवर्तनसँगै नेपालमा राणा शासनको अन्त्य भयो। त्यसपछि सिंहदरबार राणा परिवारको निजी सम्पत्तिबाट क्रमशः राज्यको नियन्त्रणमा आयो। नयाँ राजनीतिक व्यवस्थाले यसलाई सरकारी प्रशासन सञ्चालन गर्ने मुख्य केन्द्रका रूपमा प्रयोग गर्न थाल्यो।

राणा शासन समाप्त भएपछि सिंहदरबारभित्र विभिन्न मन्त्रालय, विभाग तथा केन्द्रीय प्रशासनिक कार्यालयहरू स्थापना गरिए। समयक्रममा यो नेपाल सरकारको मुख्य प्रशासनिक केन्द्रमा रूपान्तरित भयो। आज पनि अधिकांश मन्त्रालयहरू सिंहदरबार परिसरभित्र रहेका छन् र देशका महत्वपूर्ण प्रशासनिक निर्णयहरू यहीँबाट सञ्चालन हुने गर्छन्।

यसरी हेर्दा सिंहदरबारको इतिहास केवल एउटा भवनको इतिहास मात्र होइन। यो नेपालमा शासन प्रणाली परिवर्तनको इतिहास पनि हो। एक समय राणा शासकहरूको निजी शक्ति प्रदर्शनको प्रतीक बनेको यही दरबार पछि लोकतान्त्रिक शासन व्यवस्थाको प्रशासनिक केन्द्र बन्न पुग्यो।

तर इतिहासको अर्को पाटो पनि छ। जहाँ आज सिंहदरबार उभिएको छ, त्यही भूमिमा कुनै समय हिजाखुसी फाँटका उब्जाउ धानखेतहरू लहलहाउँथे। त्यहीँका खेतबाट काठमाडौँ उपत्यकाका बासिन्दाको भान्सा चल्थ्यो, गुठीहरूको आयस्रोत जुट्थ्यो, जात्रा–पर्वहरू सञ्चालन हुन्थे, र सयौँ नेवाः कृषक परिवारहरूको जीवन धानिएको थियो।

त्यसैले सिंहदरबारको इतिहास केवल दरबार निर्माणको कथा मात्र होइन; यो सत्ता विस्तारका लागि हराएको उब्जाउ भूमि, विस्थापित स्थानीय कृषकहरू, कमजोर बनेका गुठी व्यवस्थाहरू र परिवर्तनसँगै ओझेलमा परेका स्मृतिहरूको कथा पनि हो।

आज सिंहदरबार नेपालको प्रशासनिक मुटुका रूपमा उभिएको छ, तर त्यसको जगमुनि हिजाखुसी फाँटका हराएका धानबाला, पानीघट्टाका आवाज, वा खासेका गीतहरू र आफ्नो भूमि गुमाएका रैथानेहरूको मौन इतिहास पनि गाडिएको छ।

हिजाखुसी फाँट → सिंहदरबार → कङ्क्रिटको जङ्गल"

एक समय हिजाखुसी फाँटको उब्जाउ भूमिमाथि निर्माण गरिएको बज्रयुक्त भव्य सिंहदरबार नेपालको शासन र प्रशासनको केन्द्रका रूपमा उभिएको थियो। तर समयको परिवर्तनसँगै सिंहदरबार परिसर पनि आफ्नो पुरानो स्वरूपबाट क्रमशः टाढिँदै गएको देखिन्छ।

कुनै बेला खुला प्राङ्गण, हरियाली र ऐतिहासिक वास्तुकलाले सुशोभित सिंहदरबार परिसर आज नयाँ–नयाँ भवन, थपिएका संरचना र कङ्क्रिटका निर्माणहरूले भरिँदै गएको छ। फलस्वरूप, बज्रबाट निर्मित ऐतिहासिक दरबारको मौलिक वातावरण क्रमशः साँघुरिँदै गएको महसुस गर्न सकिन्छ।

विडम्बना नै भन्नुपर्छ, हिजाखुसी फाँटको हरियाली मासेर बनेको सिंहदरबारको प्राङ्गण स्वयं आज कङ्क्रिटको जङ्गलमा परिणत हुँदै गएको छ। इतिहासको यो परिवर्तनले केवल भू–दृश्यको रूपान्तरण मात्र होइन, समयसँगै बदलिँदै गएको हाम्रो विकास दृष्टिकोणलाई पनि प्रतिबिम्बित गर्दछ।

                                   ~ समाप्त ~