तिज र ऋषिपञ्चमी


 

तिज र ऋषिपञ्चमी-
नारीहरुको महान दुई पर्व हरितालिका तीज  र ऋषिपञ्चमि  
           
प्रकाशमान शिल्पकार
 
          नेपाली हिन्दू नारीहरुको महान पर्व तथा नारी स्वतन्त्रताको पर्वका रुपमा रहेको हरितालिक तीज पर्व र ऋषिपञ्चमी पर्व सनातन नेपाली हिन्दू समाजमा स्त्री जातिका लागि गरीने संस्कारहरुका रुपम नै अंगाली आएको देखिन्छन् । यी दुबै पर्व भाद्र मासको शुल्क पक्षमा तृतियाका दिन र पञ्चमिका दिन सौभाग्यका प्रतीक रातो चुरा, पोते र रातै वस्त्र लगाएर नाचगान गरि शिव पार्वती तथा अरुन्धती सहीत सप्त्ऋषिको पुजा अर्चना गरि छुट्टा छुट्टै उद्देश्य तथा छुट्टा छुट्टै फल प्रप्तिका लागि विवाहित तथा अविवाहित महीलाहरुले  गरीने दुई छुट्टा छुट्टै व्रत उपासनाको पर्व हो ।
 हरीतालिका तीज पर्व -
        भाद्र तृतियाका दिन  विवाहीत महीलाले आफ्ना पतिको दिर्घायुको कामना गर्दै तथा अविवाहीत महीलाहरु सुयोग्य बरको आशाराखी निराहार रही ब्रत बसी शिव पार्वतीको पुजा आराधना गरि नाचगान र मनोरञ्जन गरी मनाउने पर्वलाई हरितालिका तीज भनिन्छन् । समग्ररुपमा भन्नू पर्दा नेपाली हिन्दू महीलाहरु कहिलै बिधवा नहुन र सदैव सौभाग्यवती रहीरहन यो हरीतालिका तीजको व्रत बस्ने गर्दछन् । यो पर्व नेपाली महीलाहरुले मनाउने सबै भन्दा ठूलो पर्व  हो ।      
       भाद्र शुल्क तृतियाको अघिलो मध्यरातमा मीठो मीठो परीकारहरु बनाई दर खाई प्रातकाल स्नान् गरि शिव मन्दिरमा गै शिवको पुजा गरि पानी सम्म पनि नखाई महीलाहरु व्रत बस्ने परम्परा रहेको छ । तर आज भोलि कतिपय ब्रतालु महीलाहरु मन्दिरिमा गै शिव पार्वतीको पुजा आराधना पश्च्यात फलफुल, दूध तथा मिस्री काडा ग्रहण गर्छन् । ब्रतको समयमा तीजको कथा सुन्ने र भोलि पल्ट चौठीको दिन स्नान् गरि ब्राम्हण बाट वैदिक मन्त्र उचारण गराई अगस्त ऋषिको पुजा गरि गोदान र पूर्ण पात्र गरि अर्घमा सालीग्रामको जल, तुलसी पत्र, द्रव्य, फल आदि हालेर परायण गरि वचन अनुसार मैले गरेको व्रत परिपूर्ण होस मैले गरेको यस निराहार ब्रतमा विधि, व्रत कृयामा, श्रध्दामा, दक्षिणा आदिमा अपूर्ण भएको भए पनि त्यो पूर्ण होस भनी प्राथना सहित कायन वाचा गरि ब्राम्हण बाट प्रशाद लिएर ग्रहण गरे पछि  व्रत पूर्ण हुन्छ ।    
        पौराणिक कथा अनुसार महादेवका अर्धाङ्गनी सतीदेवीले आफ्नो बाबू दक्षप्रजापतीको घरमा योगशक्तिले देह त्याग गर्नु पूर्व शिवजीलाई हरजन्ममा पतिका रुपमा पाउने संकल्प गरेका थिए । देवी सतीले दोस्रो जन्ममा हिमालय पर्वतमा रानी मेनकाको गर्भ:बाट पार्वतीका रुपमा जन्म लिनु भए पछी देवी पार्वतीले बाल्य अवस्था देखि नै महादेव पति पाउन जप ध्यान एवं विभिन्न व्रत उपासना गर्दै श्री स्वस्थानी व्रत साउन महीनामा कथोर शिवको व्रत उपासना तथा तप गरि आफ्नो तपस्याले पूर्णता पाई सकेको अवस्थामा पनि पिता पर्वतराजले पार्वतीको इच्छा बिपरीत विष्णुसंग विवाह गरीदिन खोजे पछि चिंतितरहेकी पार्वतीलाई सखीहरुले पर्वतराजले फेला पार्न नसकिने गरि हरण सैलीमा अनकन्तार थाऊँमा लगेर लुकाएर राखे पछि पार्वतीले पानी सम्म पनि नखाई निराहार बसी व्रत उपासना गरि महादेवलाई प्रसन्न पारी वरको रुपमा प्राप्त गरेको र पार्वतीलाई सखीहरुले हरण गरेको दिन भाद्र शुल्क तृतियाको दिन भएकाले त्यसै कारण त्यसै समय देखि नै सनातनी नेपाली महीलाहरुले यो हरितालिका तीजको व्रत लिने प्रचलन सुरु भएको हो भन्ने शास्त्रीय मत रहेका छन । संस्कृत शब्द " हरित " र " आलिका " दुई शब्द मिलेर हरितालिका शब्द बनेको । हरितको अर्थ हरण र आलिकाको सखी भन्ने भएकाले नै यो व्रत उपासनालाई हरितालिका तीज भनेको हो यसलाई तीज पनि भन्ने गरिन्छ ।          
        सनात हिन्दू नै भएतापनी नेवार समुदायका महीलाहरुले तिजको यो व्रत बस्नु पर्दैन अथवा भनौ बस्ने परम्परा छैन । किन कि नेवार समुदायका सनातनी कन्याहरुको बाल्य अवस्थामा नै भगवान सुबर्ण कुमार ( हिरण्य गर्भ: )संग बैदिक-तन्त्रनिर्देशन अनुसार  इही( इहीपा, विवाह ) संस्कार सम्पन्न भै कहिले पनि बिधवा नहुने शास्त्रीय मान्यता प्राप्त गरि सकेका छन । यस्तो अवस्थामा यो तीजको व्रत लिई नेवार महीलाहरुले पुन: सौभाग्यका लागि व्रत बसि कामना गर्नु आवश्यक्ता धर्मशास्त्रले देखाएको छैन । यसै कारणले सनातन हिन्दू नै भरतापनी  नेवार महीलाहरुले तीजको यो व्रत लिईदैन तर आजकाल केही नेवार महीलाहरु रहरले यो व्रत बसेको देख्न पाउँछौ जुन नेवार परम्परा, संस्कृत र धर्म संस्कार  बिपरित छ ।  
        नारी स्वतन्त्रताको प्रतिक्का रुपमारही आएको यस तीजको पर्वमा ब्रतालु महीलाहरुले " तीजको रह र आयो बरि लै " भन्दै तीजको भाकामा आफ्ना वर्षभरीका पीडा पोख्ने परम्परास्वरुप शिव मन्दिर्हरुमा पुजा गरि नाचगान एवं मनोरञ्जन गरि आफ्नो मनको बह पोख्ने गर्दछन । 
ऋषिपञ्चमि - 
        सनातन हिन्दू महीलाहरुको तीज पछिको दोस्रो ठूलो पर्व ऋषिपञ्चमी पर्व हो । रजस्वला भएका भखतमा जानी नजानी गरे भएका छुवा छुतका समस्त पापको प्रायश्चित गर्न गरीने व्रत उपासना नै ऋषिपञ्चमी पर्व हो । सप्तऋषिलाई पुजा गरि व्रत उपासना गर्ने पर्व भएकाले नै यो पर्वलाई ऋषिपञ्चमी पर्व भनेको हो ।  
        पौराणिक कथा अनुसार देवराज इन्द्रले विस्वरुपको शिरलाई तीन टुक्रा पारेर ब्रम्ह हत्याको पाप भोग्न परेकाले चतुरमुखी ब्रम्हा कहाँ पुगि सबै बृतान्त सुनाउनु भयो । तब ब्रम्हाजीले इन्द्रको ब्रम्ह हत्यापाप निवारण गराउनका निमित्त ब्रम्ह हत्याको दोषको पाप मध्यको एक वर्ष सम्म इन्द्रले भोग गरि बाँकी दोष पृथ्वी, वृक्ष, जल र स्त्री गरि चार भाग लगाई चार स्थानमा फ्याकी दिनु भयो । पछि त्यही नै उषरभूमी वृक्ष बाट निस्केको खोटो बुदबुद फेन जल र स्त्रीको रजमा त्यो पाप देखिन्छन । यसै कारण महीनै पिच्छे रजस्वला हुने रजोवती महीलालाई तीन दिन सम्म छुनै हुन्न भन्ने शास्त्रीय मान्यता रहेका छन । त्यस तीन दिनमा महीलाले जानेर होस वा नजानेर हुने भए गरेका छुवाछुट बाट भएका सबै पाप नाश  यो ऋषिपञ्चमिको व्रतले गर्छ भन्ने शास्त्रीय मान्यता रहेका छन् ।            त्यसैले शास्त्रीय मान्यता अनुसार सनातनी नेपाली महीलाहरुले प्रायश्चितका निमित्त भाद्र शुल्क पञ्चमिका दिन नित्य स्नान गरि सकेपछी सरिरमा गोबर  र माटो लगाई ३६५ वटा   अपमार्गल-दतिवान( जदिबुतिका रुपमा प्रयोग हुने एक घाँस प्रजाति) ले ३६५ पटक नै दतिवन लगाई सप्तऋषिको मन्दिरमा गैइ पुजा आराधना गरि अथवा अपरान्ह दुई बजे भित्र ब्राम्हणको उपस्थितिमा दियो बाली आचमन गरि पवित्र धारण गरि बिधिवत कर्म पात्र बनाई प्रतिज्ञा संकल्प गरि कलश स्थापना गरि गणेश पुजनको पश्चात् कलशमा मन्त्र उचारणका साथ तिर्थको जल, सर्वौषधी(मुरा, जटामसी, बोझो,कोट, चांपो, मोथे, बेसार, चुत्रो, सर्स्यू, श्रीखण्ड, शिलाजीत र तुलसिपत्र सहित बार्ह किसिमका जदिबुतिका मिस्रन) ), पञ्चरत्न, फल, चन्दन,जौ, दूबो, सप्त मृत्तीका(हात्तीको पाईलाको माटो, घोडाको टापको माटो, धमिराको दिबल्को माटो,तुलसिको फेदको माटो,गङ्गाजीको माटो,गाई गोठको माटो र चौबाटोको माटो समेतगरी सात ठाउँको माटो), पञ्चपल्लव (वर, पिपल, आँप, डुम्री,र पाखरी  आदिको पात ) हालेर वस्त्र चढाई  ऋषिपत्नी अरुन्धती सहित सप्तऋषिको आवाहान गरि वैदिक विधि अनुसार पुजा आराधना गरि अर्घ दिई गोदान, पूर्ण पात्र लगायत गरि ब्राम्हण ब्राम्हणीलाई यथासक्य दान दक्षिणा दिई कायन बाचा गरि ब्राम्हण बाट प्रशाद लिई ग्रहण गरि व्रत बिसर्जन गरीन्छ ।  
        नेवार समुदायका महीलाहरु सनातनी हिन्दू नै भएतापनी ऋषिपञ्चमिको यो व्रत बसी रजस्वला हुंदाको छुवाछुतको  प्रायश्चित गरिरहनु पर्दैन । किन भने नेवार सनुदायका कन्याहरुको बाल्य अवस्था नै  रजस्वला हुनु पूर्ब नै अथवा पहिलो रजस्वला हुना साथ बार्ह दिन सम्म सूर्यको किरण सम्म पनि नदेखाई कुनै पुरुष्ले नदेख्ने गरी गुप्तवास याने बा:र्हा: (गुफा) राखी बैदिक-तन्त्रनिर्देशन अनुसार बिधिवत प्रकृया पुर्याई सूर्यदेवलाई साक्षीका रुपमा राखी गुप्तवास बाट निकाली सूर्य दर्शन गराई रजस्वला हुँदाका बखत हुने र हुन सक्ने छुवाछुटको समस्त दोष बाट मुक्त हुने अर्थात कुनै दोष नलाग्नेगरि धर्म शास्त्रीय नितिगत रुपमा नै संस्कार सम्पन्न भै सकेको कारणले ऋषिपञ्चमिको व्रत उपासना गरि पुन: प्रायश्चित गर्न नपर्ने शास्त्रीय मान्यता अनुसार नेवार सनातनी महीलाहरुले यो ऋषिपञ्चमिको व्रत बस्दैन र बस्न पनि संस्कारले दिदैन ।  तर नेवाः जजमानले यो ऋिषी पर्व नमान्ने भएता पनि नेवाः समाजको प्रोहित द्यः भाजुहरुले भने मान्दै आएको छ।                                             शास्त्रीय मान्यता अनुसार दतीवन लगाई ऋषिपञ्चमिको व्रत बस्ने ब्रतालु महीला रजस्वला हुँदाको बखतको तीन दिन मानीने भएकाले यो दिन  ब्रतालु महीलाले सप्तऋषी बाहेक अन्य कुनै देव देवीको पुजा गर्न नहुने भन्ने मान्यता समेत रहेका छन् ।  
        नेपाली सनातनी हिन्दू महीलाहरुको महान धार्मिक तथा नारी स्वतन्त्रताको पर्वका रुपम मानी आएको हरितालिका तीज र ऋषिपञ्चमी पर्वलाई तडक भडक र बिसंगती बाट सुर्क्षित गर्दै केका लागि हामीले यो पर्व मनाउउँदै छौ भन्ने बुझेर पर्व मनाएर आफ्नो सनातनी पर्व संस्कारलाई बचाई राख्नु पर्ने हामी सबै सनातनी नेपालीको कर्तव्य नै हो ।प्रकाशमान शिल्पकार

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
अपमार्ग ( दतिवन)

        ऋषिपञ्चमिमा ब्रतालु महीलाहरुले स्नान गरि अनिवार्य रुपमा ३६५ पटक लगाउने दतिवनलाई संस्कृतिमा अपमार्ग भन्न्छ भने यस्को   बैज्ञानिक नाम Achyranthes aspera हो

दतिवन एक किसिमको जङ्गली बोट हो। यो वर्षा याममा उम्रने गर्दछ। यसको जरा र डाँठलाई दात माझ्न प्रयोग गरिने भएकाले यसलाई दतिवन भनिएको हो। दाँत दुख्दा, गिजा कमजोर भएमा र मुख दुर्गन्धित भएमा दतिवनको ताजा जरा राम्ररी सफा गरेर दात माझ्ने गरिन्छ। दतिवनको पात, फूल, जरा, बीउ, डाठलगायतका सम्पूर्ण अङ्ग नै औषधीय गुणले भरिएको हुन्छ।

छालाको रोगमा दतिवनको जरा पिसेर बनाइएको लेप उपयोग गर्न सकिन्छ। यसको पातको रसलाई घाउ र खटिरा भएको ठाउामा मलहमको रूपमा लगाउन सकिन्छ। कुकुर, सर्प र बिच्छीले टोकेको ठाउामा दतिवनको पातको रस तुरुन्तै लगाइदिदा विष शरीरभित्र छिटो फैलन पाउदैन। उपचार केन्द्र लैजादा गर्दा यो घरेलु उपाय प्रयोग गर्न सकिन्छ।

दतिवनको ताजा पात बिहान उठेपछि र राति सुत्नु अघि चपाएर खाएमा कब्जियत नष्ट हुन्छ। त्यस्तै पखाला लाग्दा तीन ग्राम जति दतिवनका पातबाट तयार पारिएको काढा चिसो भएपछि मह मिलाएर पिउनाले बारम्बार भइरहने दिसा बन्द हुन्छ। मूत्रथैली र मृगौलाको पत्थरीलाई विस्तारै स-साना टुक्रा पारी पिसाबबाट निकाल्ने क्षमता दतिवनमा हुन्छ। त्यसरी पत्थरी हटाउन दतिवनको ताजा जरा छ ग्राम जति पानीमा पिाधेर छान्नुपर्छ र नियमित पिउने गर्नुपर्छ। आखामा फुलो परेमा दतिवनको सफा जरा महमा घोटेर बनाइएको लेप गाजलझै लगाउन सकिन्छ।

दतिवनमा 'एकारिन्थीन' नामक तत्त्व पाइन्छ। उक्त तìवमा रक्तचाप कम गर्ने गुण हुन्छ। दतिवनको बोटबाट तयार पारिएको धूलो औषधि मधुमेहमा अति लाभदायक हुन्छ। दतिवनको जराबाट निकालिएको तेल दम रोगीका लागि साह्रै उपयोगी सिद्ध भएको छ। यसको जराबाट निकालिएको इथानोलले बाझोपन हटाउन सहयोग गर्नसक्ने तथ्य वैज्ञानिकहरूले पत्ता लगाएका छन्। आयुर्वेदमा दतिवनबाट क्षार, तेल, आसवजस्ता विशेष किसिमका औषधि तयार पारिन्छ। दतिवनको पातमा कीटाणु नाश गर्ने शक्ति हुन्छ। दतिवनबाट निकालिने मिथानोलले अर्बुद्ध रोगसँग लड्न मद्दत गर्दछ।

शोधकर्ताहरू दतिवनको बीउबाट निकालिने स्यापोनिन नामक तत्वले मुटुरोगीलाई के कस्तो फाइदा पुर्‍याउँछ भनेर परीक्षण गर्दैछन्। यसरी विदेशतिरका मानिसहरू वनस्पतिबाट फाइदा लिन थुप्रै लगानी गरेर विभिन्न शोध-अनुसन्धान गर्दैछन्। यता हामी नेपालीहरूले भने परम्परा धान्ने नाममा दतिवनजस्ता उपयोगी वनस्पतिलाई जीवनमा सजिलै समावेश गर्ने सौभाग्य पाएका छौ। ऋषिपञ्चमी पर्वले पनि नेपाली समाजलाई हरेक साल दतिवनको उपयोगितासाग परिचित तुल्याउने अवसर प्रदान गर्दै आएको छ। ऋषिपञ्चमका दिन ३ सय ६५ वटा दतिवनले दाँत माझी नजीकैको नदी, तलाउ वा धारा तथा कुवामा गई स्नान गर्नाले पापमोचन हुने धार्मिक विश्वास छ।

औषधोपचार        

काला ज्वरो आएमा
दतिउनको पात, मरिच र लसुन तीनवटै बराबर राखी पानी हालेर सिलौटामा पिन्ने र सखर हालेर केराउ जत्रो गोली बनाएर दुई/दुई गोली बिहान/दिउँसो/बेलुका तातोपानीसँग खान दिएमा एक हप्तामै ठीक भएर आउँछ ।
खोकी लागेमा
दतिउनको पन्चाङ्गको खरानी एक चम्चामा एक मह मिसाएर बिहान/बेलुका खाने गरेमा खोकी लागेको ठीक हुन्छ ।
कण्ठमाला भएमा
दतिउनको जराको खरानी पिनेर कण्ठमालामा लगाउने तथा आधा चम्चा पानीमा मिसाई खानाले ठीक भएर जान्छ ।
औलोको ज्वरो आएमा
दतिउनको पात र मरिच बराबर पिनेर सखर हालेर केराउ जत्रो गोली बनाएर ज्वरो आउनु भन्दा अगाडी मनतातो पानीसँग खाने गरेमा औलोको ज्वरो ठीक हुन्छ ।
काला ज्वरो आएमा
दतिउनको पात, मरिच र लसुन तीनवटै बराबर राखी पानी हालेर सिलौटामा पिन्ने र सखर हालेर केराउ जत्रो गोली बनाएर दुई/दुई गोली बिहान/दिउँसो/बेलुका तातोपानीसँग खान दिएमा एक हप्तामै ठीक भएर आउँछ ।
शरीर सुन्निएमा
दतिउनको चार/पाँच वटा पात एक ग्लास पानीमा मिश्री हालेर पकाएर बिहान/बेलुका खाने गरेमा सम्पूर्ण शरीर सुन्निएको ठीक हुन्छ ।
दतिवनलाई अपमार्ग पनि भनिन्छ । दतिवन एक किसिमको जङ्गली बोट हो । यो वर्षा याममा उम्रने गर्दछ । यसको जरा र डाँठलाई दात माझ्न प्रयोग गरिने भएकाले यसलाई दतिवन भनिएको हो । दाँत दुख्दा, गिजा कमजोर भएमा र मुख दुर्गन्धित भएमा दतिवनको ताजा जरा राम्ररी सफा गरेर दात माझ्ने गरिन्छ । दतिवनको पात, फूल, जरा, बीउ, डाठलगायतका सम्पूर्ण अङ्ग नै औषधीय गुणले भरिएको हुन्छ ।

छालाको रोगमा दतिवनको जरा पिसेर बनाइएको लेप उपयोग गर्न सकिन्छ । यसको पातको रसलाई घाउ र खटिरा भएको ठाउामा मलहमको रूपमा लगाउन सकिन्छ । कुकुर, सर्प र बिच्छीले टोकेको ठाउामा दतिवनको पातको रस तुरुन्तै लगाइदिदा विष शरीरभित्र छिटो फैलन पाउँदैन । उपचार केन्द्र लैजादा गर्दा यो घरेलु उपाय प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

दतिवनको ताजा पात बिहान उठेपछि र राति सुत्नु अघि चपाएर खाएमा कब्जियत नष्ट हुन्छ । त्यस्तै पखाला लाग्दा तीन ग्राम जति दतिवनका पातबाट तयार पारिएको काढा चिसो भएपछि मह मिलाएर पिउनाले बारम्बार भइरहने दिसा बन्द हुन्छ । मूत्रथैली र मृगौलाको पत्थरीलाई विस्तारै स–साना टुक्रा पारी पिसाबबाट निकाल्ने क्षमता दतिवनमा हुन्छ । त्यसरी पत्थरी हटाउन दतिवनको ताजा जरा छ ग्राम जति पानीमा पिाधेर छान्नुपर्छ र नियमित पिउने गर्नुपर्छ । आखामा फुलो परेमा दतिवनको सफा जरा महमा घोटेर बनाइएको लेप गाजलझै लगाउन सकिन्छ ।

दतिवनमा एकारिन्थीनु नामक तत्त्व पाइन्छ । उक्त तत्वमा रक्तचाप कम गर्ने गुण हुन्छ । दतिवनको बोटबाट तयार पारिएको धूलो औषधि मधुमेहमा अति लाभदायक हुन्छ । दतिवनको जराबाट निकालिएको तेल दम रोगीका लागि साह्रै उपयोगी सिद्ध भएको छ । यसको जराबाट निकालिएको इथानोलले बाझोपन हटाउन सहयोग गर्नसक्ने तथ्य वैज्ञानिकहरूले पत्ता लगाएका छन् । आयुर्वेदमा दतिवनबाट क्षार, तेल, आसवजस्ता विशेष किसिमका औषधि तयार पारिन्छ । दतिवनको पातमा कीटाणु नाश गर्ने शक्ति हुन्छ । दतिवनबाट निकालिने मिथानोलले अर्बुद्ध रोगसँग लड्न मद्दत गर्दछ ।

नेपाली समाजमा देववृक्ष पिपल

प्रकाशमान शिल्पकार

संस्कृतमा अश्वत्थ, वैज्ञानिक नाम फाइकस र नेपालीमा पिपल भनिने वृक्ष स्वर्गबाट पृथ्वीमा पठाइएको कथा हिन्दु शास्त्रहरूमा पाइन्छ । रामचन्द्रको आग्रहअनुसार स्वर्गका राजा देवेन्द्रलगायत समस्त देव देवताले पठाएको पिपल र पारिजातको बोट रामचन्द्रजीले आफ्नो पुष्प विमानमा नै राख्ने व्यवस्था गरिदिए । उक्त पवित्र बोटहरूलाई विमानमा राख्दा विमान जहाँ जहाँ गयो विमानबाट पिपल र पारिजातको बीजसहितको फल तल झरेर ठाउँ ठाउँमा पिपलको बोट र पारिजातको नयाँ बोट उम्रँदै गएछ भन्ने कथा छ ।

गीतामा भगवान् श्रीकृष्णले त पिपलको वृक्षलाई स्वयं आफ्नो रूप बताएका छन् । हिन्दु शास्त्रमा भनिएको छ ‘अस्वत्थः पूजितोयत्र पूजिताः सर्व देवता’ अर्थात् पिपलको पूजा ग¥यो भने एकसाथ सबै देवताको पूजा गरेको फल प्राप्त हुन्छ ।

त्यसैले आम सनातनवादीहरू पिपल बोटमा जल चढाई पूजा अर्चना गरी परिक्रमा गर्छन् । यस ‘देव वृक्ष’लाई विशेषत शनिवारको दिन पूजा गर्ने गरिए पनि बिहीवार र आइतवारका दिन पनि विशेष पूजा गर्ने गरेको पाइन्छ तर पनि देव देवालयको परिसरमा रहेको पिपलको बोटमा श्रद्धालु भक्तजनहरूले दैनिकरूपमा नै पूजा परिक्रमा गरी श्रद्धा गर्छन् । पिपल बोटको पूजा गर्दा हजार वटा पात रहेको बोटको पूजा गरिएमा उत्तम फल पाउने अर्थात् जति पुरानो बोटको श्रद्धाकासाथ पूजा गरियो त्यति नै उत्तम भन्ने धार्मिक मान्यता रहेको पाइन्छ । ग्रह दशा पन्छाउन भक्तजनहरू. शनिवार पिपललाई काँचो धागो सात फन्को लगाई बाँधी पूजा परिक्रमा गर्छन् । यसो गर्दा आफूमा लागेको शनिको दशा अन्त्य हुन्छ भन्ने विश्वास गर्छन् ।

विभिन्न धार्मिक कार्यमा यसको पात नभई हुन्न भने यसको डाँठ हवन कार्यमा पवित्र दाउराका रूपमा प्रयोग गरिन्छ ।

नेपाली परम्परागत मान्यताअनुसार आसपासमा मसान घाट, भैरव, खोलानाला, कुनै जलासय, नाग, खरिबोट, पिपलबोट, कङ्काल भएको दोबाटो, चौबाटोमा अवस्थित देव देवी अवस्थित पवित्र स्थान नै पीठ एवं शक्ति पिठ हो । यसरी दोबाटो चौबाटोमा रहेको खरीको बोट, पीपलको बोट मुनि वा आसपासमा मसान घाट, खोलानाला नजिक अष्टमातृका बास भइरहेको पवित्र देवीस्थल शक्ति पीठ हो । त्यस्तै पौराणिक र सनातन धार्मिक मान्यतामा देवाधिदेव महादेवको शक्ति स्वरूप पत्नी सतीदेवीको अङ्ग पतन भएको पवित्र स्थलनै शक्ति पीठ हो । यसरी पिपलको बोटसँग अष्टमातृका शक्ति पिठसँग सम्बन्ध रहेको देखिन्छ ।

वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट पनि यो फाइकस वृक्ष पिपल बोट अति पूजनीय मानिन्छ । किनकि यो वृक्षले गर्मीमा शितलता र जाडोमा तातो हावा प्रदान गर्छ । प्राणीलाई बाँच्न नभई नहुने प्राण वायु अक्सिजन अन्य वृक्षले भन्दा यसले प्रचूर मात्रामा फ्याँक्छ भने दुषित हावा कार्वनडाइअक्साइड यसले ग्रहण गर्छ ।

आयुर्वेदमा पनि यो बोटको निकै ठूलो महŒव छ । पिपलको पात, फल, डाँठ सबै औषधिका रूपमा प्रयोग गरिन्छ ।

पिपल बोटको चौतारी बनाएर समाजमा विभिन्न सामाजिक कार्यको सल्लाहसाउती गर्ने थलोका रूपमा प्रयोग गरिआएको देखिन्छ ।

पिपलको बोट वनजङ्गल, खुल्ला चौर, बाटो, चौबाटो मात्र हैन मठ मन्दिरहरूमा गहनाकै रूपमा देख्न सकिन्छ । यसरी धार्मिक, वैज्ञानिक एवं आयुर्वेदिकरूपमा अति महŒवपूर्ण स्थान पाई आएको पिपललगायत धार्मिक आस्थासँग जोडिएका वृक्षहरू. काट्ने, मास्ने काम गर्नुहुँदैन । बाटो, चौबाटो विस्तार गर्दा कतिपय पिपललगायतका बोटहरू हटाउनुपर्ने पनि हुनसक्छ । बढ्दो घना आवासको अवस्थामा सम्भावित भवितव्य वा दैवीप्रकोप पर्दाका अवस्थामा आपत्कालीन सवारी साधनहरू आउन जान अप्ठ्यारो साँघुरो बाटो चौबाटोलाई फराकिलो गरी विस्तार गर्नु टोल समाजका लागि उपयुक्त काम हो तर त्यसरी सडक विस्तार गर्दा वा अन्य कुनै विकासका कार्य गर्दा भरसक कुनै वर्ग समुदायको धार्मिक आस्था विश्वासमा आघात हुने गरी कार्य गर्नु प्रत्युत्पादक पनि हुनसक्छ ।

जस्तो काठमाडौँको साविक न्हेंपंखाको हाल कलङ्कीमा विराजमान कलह र कलङ्क नासिनी भगवती कलङ्की माता (श्री कल्खु बालकुमारी अजिमा) लाई छत्र ओडाइरहेको अवस्थामा पिपलको बोट सहितको एउटा सानो चौतारी छ । यसै चौतारामा परापूर्वकालमा भगवती कल्खु बालकुमारी अजिमा (कलङ्की माता) ले लामो यात्रापछि थकाइ मार्न बसेको भन्ने किम्बदन्ती पाइन्छ । धार्मिक आस्थासहित रहेको चौतारामा श्रद्धालु भक्तजनहरूले पुज्दै आएको देव वृक्ष पिपल बोटलाई काटी सडक विस्तार गर्न लागेको सुन्दा भक्तजनहरूलाई निकै चोट पुगेको छ । मुलुक धर्म निरपेक्षवादी घोषणा भए पनि आम नेपालीको धार्मिक आस्थामाथि आघात पुग्ने कुनै पनि कार्य योजना पुनरावलोकन गरी सनातन धर्म, संस्कृति र धार्मिक आस्था र विश्वासको संरक्षण गर्नुपर्ने राज्यलगायत सबैको दायित्व पनि किटान नै छ भन्ने मनन गरिनु राम्रो हुनेछ ।

गोरखापत्र शनिवार १५ फागुन २०७२

Skip to content

जिगु बारे व जिगु च्वसु मुना ABOUT ME मेरो बारे र मेरो लेख संग्रह

लसकुस दु – सुस्वागतम छ

श्री पचली भैरब, नइअजिमा व पचिमहृः गणेद्यः 

Posted on March 5, 2017 by shilpakarpm

श्री पचली भैरब, नइअजिमा व पचिमहृः गणेद्यः 

प्रकाशमान शिल्पकार 

राजपुतसिंह बामन शाही 

राजपुतसिंह बिनोद शाही 

श्री पचली भैरब 
झी नेपाःमि तय्सं थःगु छेंजःपिं व देय्या सु्रक्षाया लागिं अष्टमातृका गण कथं च्याम्ह अजिमापिं व भैरब शक्ति द्यःपिं हना वयाच्वंगु दु । च्याम्ह अजिमापिं धायेबले महालीक्ष्मी,ब्रम्हायणी, रुद्रायणी, कौमारी,नारायणी,बाराही,इन्द्रायण्ी व काली खः । थ्व च्याम्ह अजिमापिंन्त थायेबाये कथं थःथःगु कथं बिस्कं बिस्कं नांमं हना वयाच्वंगु दु । अथे हे थःथःगु त्वाः त्वाःया दोबाट दोबाटे क्षेत्रपाल भैरब स्थापनायाना त्वाःया सुरक्षाया लागिं पुजामानेयाना हना वयाच्वंग दु । नेपाःदेशये ३४ भ्ह भैरब शक्ति बाय् भैरबद्यःतः दु धइगु थन धार्मिक मान्यता व बिश्वास दु । भैरब धाय्बले झीगु मानसपतले छम्ह भयंकररुपयाम्ह शक्तिशालि बाय् बलशालिम्ह स्वय् हे ग्यानापुसें च्वंम्ह द्यःयारुपय् लुयावई । गथेकि – श्री कालभैरब , श्री महाँकालभैरब ,श्री उन्नमन्तभैरब ,श्री तीकाभैरब,श्री बतुकभैरब,श्री आकाश भैरब, श्री स्वय्त भैरब व श्री पचली भैरब आदि ।
झी नेपाःमि तय्सं मानेयाना वयाच्वंपिंं भेरब शक्तिपिं मध्य अष्टभैरबया झ्वलय् लाम्ह छम्ह महन्वपूर्णम्ह व शक्तिशाली भैरब यें वण्डेलागाया क्वनेत्वाःया टेकु दोभानया श्री पचली भैरब न छम्ह खः । थ्व भैरबयात क्वनेत्वाःया रैथाने बासिन्दातेसं थःगु अधिस्थात्रीद्यःया रुपय् कया श्री पचली आजु धया मानेयाना वयाच्वंगु दु ।
श्री पचली भैरबया स्थापना कलिगत संम्बत ३८२७ ई.सं.७२५ दँ पाखे लिच्छवि जुजु गुणकामदेबं जेपाल मण्डलया यें दक्षिण मंजुपतन यंगाल कोलिग्राम बस्ती व उत्तर यंगु कोलिग्राम बस्ती नांया निगु बस्तीयात समायोजनयाना बागमती खुसी, बिस्नुमती खुसी, इक्षुमती(टुकुचा) खुसी, व रुद्रमती –ध्वब्या)खुसीया सिथये यें कान्तिपुर नगर निर्माणयाना थ्व नगरया प्यखेंरं खड्ग आकारया अष्टमातृका व अजिमायुक्त शक्ति पीठया नापं क्षेत्रपाल भैरबपिं स्थापनायायेगु झ्वलये दक्षिण भेगिया सुरीक्षया लागिं श्री पचली भैरब स्थापना यागु खः धइगु भाषा बंशाली च्वयातगु दु धइगु इतिहासबिज्ञतयेगु भनाइ दु । थ्व पचली न छगु पीठ खः । थ्व पचली क्षत्रय् न्यागु शिवलिङ्ग दुगु व थ्व पञ्चलीङ्ग दुगु हुनिं हे थन बिराजामान जुयाच्वंम्ह भैरबद्यःयात पचली भैरब धागु खः धईगु भनाई खनेदु । अथे जुया सनातन शैबमार्गी धर्मालम्बी(हिन्दु)तेसं पचली भैरबयात पञ्चलिङ्गेश्वर भैरब व बुद्विस्ततय्सं श्री स्वच्छन्द भैरबया रुपकया हनावयाच्वंगु । 

पचली भैरबया स्थापना –

भाषा बंशावली श्री पचली भैरब लिच्छवि जुजु गुणकामदेबं यें कान्तिपुर नगर निर्माणयाबलय् पलिस्था यागु धयातसां पचली भैरब उत्पतिया थीथी किबंदन्तीतः न्यने दु । छगु किबंदन्ती कथं परापूवंकालय् यें फम्पि देय्या छम्ह महाशत्तिशाली व तन्त्रसिद्घिलय् निपूर्णजुयाच्वंम्ह जुजु दुगु व जुजु न्हिन्हिं थःगु तन्त्रसिद्घिं निमख्यमात्रं हे चान्हे काशिवना मोल्हूवनिगु । काशिं लिहाँवइगु बखते यें कान्तिपुरनगरया क्वनेत्वाःया खवड्गीकार(नायः) समुदाय्या छम्ह म्ह्याय्मचा नापं यःत्यः जुया ख्याली च्वनिगु अले सुथसिया ग्वँगः महानिबले हे अन नं तन्त्रशक्तिं अन्तरध्यान जुया थःगु देशय् लिहाँवनिगु जुयाच्वन । जुजुं थः यज्जु मिसा नापलावनिगु बखते छम्ह साधारण मनुयारुपय् वनिगु जुगुया कारणं मिसांधासा थ्व मिजं वास्तवे सुखः धइगुतक न मस्यूगु जुयाच्वन । थुगु कथं न्हियान्हिथं चान्हे चान्हे छम्ह याकमिसा देनिगु क्वोथाये छम्ह सुनानं म्हमसिउम्ह मिजं ख्याली च्वं वइगु जलाखला व मिसाया छेंजः तयेसं वाचायेका मिसामचायाके सोधखोजयाना केरकार यावले मिसां न थःथाये ख्याली च्वंवइम्ह मिजंया वास्तविक्ता छु खः मिजं गनयाम्ह, अले सुख ? धइगु खँय् च्वूतातया मिजंयाके केरकारयाना न्येनेगु सूरुयात । थः यज्जु मिसां थःत यक्वहे केरकार यागुलि. मिसायात थःगु वास्तविक परिचिय् मबिसें मगात धइगु बिचायाना जुजुं मिसायात थथेधाल – धाथें हे छं जिगु वास्तविकरुप स्वय्गु खसा छं जिं धयाथें हे यायेमा । जि थःगु वास्तविकरुपय् वय् छं जित स्वया थ्व जाकिं पूजाया बाय् केकी धया मिसायात किगःबिया मिजं नं थःगुभयंकररुपया वास्तविक भैरबया रुप मिसायात केन मिजंया ग्यानापुसें च्वंगु रुप खना मिसा ग्याना जाकिं मकेकुसें बिस्यूँवन । थथे थःत जाकिं मकेकुसें मिसा बिस्यूँ वंगुलिं मिसाया ल्यूल्यू मिजं न जित जाकिं केकिे धाधां ल्यूल्यू हे ब्वां वन थथे ल्यूल्यू व बिस्यू ववं हे सुथसिया ग्ँगगः हालाहल , सुथसिया ग्वँगः हालाहगुलिं मिजं थःगु देशय् वनेमखना ग्याना टेकु दोभानया मसानघाट(दिप(ये सिम्ह प्वचिना हगु पूलूं तोपुया थःत सुचुकेगु प्रयासयाबले लिउनेया दुगाम्हधासा सुचुके मफुत अले अन हे लोहँया अमूर्तरुीपये सिद्घ जुयावन । तन्त्रसिद्घिं चान्हे सुन व्यक्ति गनं वनधासा सुथसिया ग्वँगः महानिबलय् हे थःगु थासय् थ्येंकेमाग बाध्यतात्मक अवस्था दुगुलिं हे व भेषधारी जुजु इले हे ल्याहाँ वनेमफुगुया हुनिं ल्वहँया अमूर्तमूर्तिया रुपय् दुगाम्हजक थे चोंक सिद्घ जुयावंगु खः धइगु थन धार्मिक जनजविश्वास दुगु खनेदु । 

थुखे जुजुया लाय्कुलि जुजु लिहामवगुलिं जुजुया लानीं भात(जुजु) गन वना च्वन धया सोधखोजयाना मा मां वबलय् येँ कान्पिुर नगरया दषिण भेगया टेकुदोभान मसानघाट(दिप)य् जुजु ल्वहँजुया सिद्घ जुयाच्वंगु लुइका थःभात नापं बायेमागु दुखं बिरक्तिजुया लानी सिकाली ख्वख्वं लिहां वँगु बखते यल देय्या छगु गामेय् (आया ख्वकना ) थेंका लानी सिकाली नं अजिमायारुपय् सिद्घजुयावन अले अन गाँया नां हे ख्वकना जुवन धइगु थन किबंदन्ती दु । 

जुजुया यज्जु मिसाया प्वाथय् दुगु व भयंकर रुपयाम्ह थःयज्जु मिजंयारुपखना ग्याना बिस्यूँ वम्ह मिसां लिपा कायमचा छम्ह गणेद्यःया अवतारयारुपये बुइका थः न नई अजिमाय रुपय् प्रख्यात जुयावन धईगु किबंदन्ती नेनेदु । 

मेगु छगु बिबंदन्ती थुकथं नेनेदु ः– फम्पिया जुजु साक्षात भैरब व तन्त्र प्रवीण जुगु हुनि न्हिन्हिइ काशीवना म्वः ल्हूया क्वने नई मिसा(नायःतय् म्ह्याय्मचां)थाय् ख्यालु च्वं वइगु जुयाच्वन मिसांधासा थः यज्जु मिजं भैरबया साक्षात स्वरुपम्ह जुजु धकाः मस्यूगु जुयाच्वन । मिजंया वास्तबिक्ता सिकेया लागिं मिसां छन्हु मिजं क्वथाय् वय्धुकां लुखाय् पर्सि यखानातल । न्ह्यावलय्थें हे मिजं जुजु चान्हेय् थःगु देशय् लिहां वनेत स्वबलय् लुखाय् पर्सि यखाना तःगुलिं वने मफुत । अले सुथसिया ग्वँगः हालाहया द्यः तुइया वयेवं मिसाया छेंजःपिं फुुकं मिलय् जुयाः व मिजंयात झातापायाना बाम्हसिक दायाः टेकु मसानाघाटया कन्हाय् स्वाँया झाः दुगु थासय् वांछ्वया थकल । झालय् वांछ्वम्ह मनुया प्यंपाया भाग छब्व जक कन्हाय् स्वाँ न पिने लानाच्वन । लिपा अन हे भैरबद्यःया रुपय् अमूर्तरुपय् सिद्घजुल हँ धइैगु न किबंदन्त िनेनेदु । 

अथे हे मेगु छगु किबंदन्ती थथे न नेनेदु – न्हापा न्हापा छम्ह भेषधारी मिजं नं यें देय्या क्वःनेलागाय् लागु वंन्द्ये ध्याचुलखु त्वाःलय्या नायः समुदाय्या म्ह्याय्मचा नापं मतिना जुया बहनी चान्हे चान्हे मिसायाथासय् ख्याली च्वंवनिगु जुयाच्वन । थथे चान्हे चान्हे बाहेक सुथय् न्हिनय मवइम्ह मिजं जुगु व थः धासा भंगःतग्वः ःजुया प्वाथय् दय्धुकुंगुलिं न्ह््याथेयानासा मिजंया नां , थाय्बाय् अले सुखः धइगु सिकेगु मनतया मिजंयात केरकारयाना न्येनेगुयात । मिसां न्हिन्हिं केरकारयागुलि थःयज्जु मिसायात थःगु वास्तविक परिच मबिसें मगात धया बिचायाना भेषधारी मिजं नं मिसायात धाल जित छं धाथें हे म्हसीकेगु खःसा थ्व कीगः निगः छंगु ल्हातय् ति , जि थगु वास्तबिपरुपय् वय् छं जित म्हसीके धुने वं ल्हातय् च्वंगु थ्व किगं जितः पुज्याना ब्यु धयाः थःगु भयंकर स्वय्हे ग्यानापुसें च्वंगु भैरबया रुप क्यनाबिल । मिजंया थजागु भयंकररुप खःना मिसां ल्हाति च्वंगु जाकिं मिजंयात पुज्यायेगुला गन गन थःगु प्वाथय् च्वंम्ह मचा कुतुंवंगु तकं हे मचाय्क उखे थुखे बिस्युंवन । व भेषधारी ग्यानापुसृें च्वंम्ह मनु न थःत जाकिं पूज्याकेगु आशातया मिसाया ल्यूल्यू हे वन । थुकथं उखे थृुखे मिसाया ल्यूल्यू ववं हे सुथििसया ग्वँगःहालहल । व ग्यानापुसे. च्वंम्ह मिजं गन वने गन वने जुया टेकु दोभानया मसानाघाटय् सीम्ह प्वःचीगु पुलुं त्वपुया थःतः सुचुकेगु प्रयासयाबलय् प्यँपा छकुचा धासा पूलुं सुचुके मफुगु हुनिं अन हे सिद्घजुयावन । बिस्यूवना च्वंम्ह मिसां लिफस्वगु बखतय् ग्वानापुसें च्व.म्ह भेषधारी थःयज्जु मिजं थथे प्यँपा छकुचा खनेदय्क सिद्घ जुयावंगु खना अजुचाया लिक्कवना थिया स्वगु बखतय् मिसा नं अन हे सिद्घ जुयावन हँ । बिस्यूं वनाच्वंम्ह मिसां थःगु प्वाथेच्वम्ह मचा कुतुं वकुगु थाय् थौकन्हे पचतुली भैरबद्यः दर्शनयानाः लिहा वयेबलय् मतुलीपाखेवयेत फहिलेगु कुंचाय् मिसाया छेंजःपिंसं लुइका हया छें यंकुगु बखतय् छेंच्वंगु नायःखिंखय् मचा गणेद्यःया रुपय् सिद्घ जुयावन धइगु थन किवंदन्ति नेनेदु । वहे गण्ोद्यःयात लिपा वना पचीमहृः गणेद्यः धाय्गु यानाहल धइगु न भनाइदु । 

यें क्वनेत्वाःया नायः समुदायेया म्ह््याय्मचा नापं मतीनायाना ख्याली च्वं वनिम्ह मिजंया क्वनेत्वाःालय् झिनिम्ह ज्यापु पासापिं दुगु व थःपासा टेक ुमसानघाटय् ल्वहँयारुपय् सिद्घजुया वसेंली ल्वहँयात भैरबद्यः भापयिा पूजायाना मानेयाना हनेगु ज्याः वहे झिनिम्ह ज्यपु पासापिंसं यानावयाच्वंगु खः धइगु भनाइ थन खनेदु । 

थन च्वय् उल्लेखयानातगु स्वंगु किवंदन्त् िमध्य निगु किवंदन्तिलय् नइअजिमाथाय् ख्याली च्व.वइम्ह बाये ख्याली च्वं वयनिम्ह मिजं फम्पिया जुजु खः धघइतगु दुसा स्वंगुगु किवंदन्तिलय् छम्ह भेषधारी मिजं जक धईतगु खनेदु । भेषधारी मिजं साधारण मनु बाय् छम्ह शक्तिशाली जुजु बाय् भैरब हे छाय् मजुइमा किवंदन्ति बाखँ कथं मसानघाटय् दुगाःम्ह बाय् प्यपाजक खनेदय्क सिद्घ जुयावंगु खः धईगु बाखँया कथं न्हापा मसानघाटया आया पचली भैरबया प्रतिक ल्वहँ दुसा न भेषधारी भैरबया यज्जु मिसा नइ अजिमा व वय्कपिनिम्ह गणेद्यःरुपि काय्भाजु(नायःखिंलय् सिद्घि जुयावंम्ह धाम्ह)या अस्तित्व छुं खनेमदु । किवंदन्ति कथं पचली भैरब नाप नापं हे नइ अजिमा व पचिमहृ गणेद्यः न सिद्घ जुयाच्वंगु छुं अस्तित्व दय्मागु हे खः । पचली भैरबया खवपाखे बिराजमान जुयाच्वनिंम्ह नकिंनि अजिमाया नामं प्रख्यात जुयाच्वंम्ह पचली अजिमायात हे भैरबया यज्जु मिासा नइ अजिमा खः धाय्गु खःसा झी नेवाःतय् परम्परा व रितिथिति कथं मिज. व मिसा याने कला भात बाय् थकाली कथं गनं लहरीं च्वनिगु बखतय् दकय् न्हापालाक नायः याने छेंया थाकाली बाय् नकींनि अनं लिपा थकाली कथं मेमेपिं च्वनिगु व च्वनेमागु खनेदु । तर पचलीइया पीठय् पचिमहृजात्राबलय् न्हापालाक नकिंनि अजिमा अन ंलिपातिनि पचली भैरब बिराजमान जुयाच्वंगु खनेदु । यानेकि नकिंनि अजिमायात पचली भैरबं हनेमाम्ह खनेदु । अजिमाया न अजिमा जक नकिंनि अजिमा जुइगु झी नेवाः परम्परा व रितिथिति खः । थ्व परम्परा व रितिथिति स्वयेबले नकिंनि अजिमा पचली भैरबया कला खः धायेगु स्थिति खनेमदु । झीगु नेवाःखँग्वलय् नकिंनि व नइ खँग्वयात दुवाला स्वय्बलय् निगुं हे खँग्वयात नेतृत्वयाइम्हसित छेलिगु खँग्व खनेदु । छुं न ज्याः बाय् छुं पुचःया नेतृत्व याइम्ह मिसा बाय् मैजुयात नकिंनि व नइ खग्व छेलावयाच्वंगु थन खनेदु । नइ खँग्व नेतृत्वयाम्ह मिसायात छेलावयाच्वंगु छगु किब्ंदन्ती थन न्ह्यथने सांन्दरभिक जुगुलिं न्ह्थनेतेना – न्हापा न्हापा थन नेपालमण्डलय् झी मनुतय्सं कापया वसः फिइगु चलन मदु बाय् कापया वसःफिइत काप थन नेपालमण्डलय् मदुगु जुयाच्वगुलिं येँ देय्या दक्षिण भेगया बल्खु पीठय्(आया नैकाप) सिर्जनाया प्रतिक बिश्वकर्मा द्यः , धनया प्रतिक लक्ष्मी द्यः व बिद्याया प्रतिक सरस्वति द्यःतय्बिचय् थनया मनुतेत कापया लँ फिकेत कापया ब्यवस्था गय्याना याय्गु धैगु खँय् सहलह जुया नेपालमण्डलय् न्हापांखुसि अनया मिसातय्तः काप थाय्गु स्येना तानया व्यवस्था नापंयानाबिया काप थायेगु नेतृत्व अनया मिसातेसं यागुलिं हे लिपावना अनथाय्या नां हे नइ व काप खँग्व संयोजन जुया नइकाप जुगंगु खः धइगु किबंदन्ती नेनेदु । नइकाप हे लिपा अपभ्रंशजुया नैकाप जुवंगु खनेदु । थ्व नइ व काप संंयोजन जुया नइकाप (नइ+काप=नइकाप) जुवंगु किवंदन्तीया आधारं न पचली पीठय् बिराजमान जुयाच्वंम्ह नकिंनि अजिमा बाय् नइ अजिमा न यें देय्या अजिमातःय् नेतृत्व यानच्वंम्ह नइ(नकिंनि)अजिमा बाय् अजिमाया न अजिमा खनेदु । नइअजिमा धाथ्ेहे नायःसमुदाय्या ह््याय्मचा खसा नइअजिमा मखु नइनि अजिमा जुइमागु खः । थुकथं वाला स्वय्बलय् गुणकामदेबं येँ कान्तिपुरनगर पलिस्थायाना देय्रक्षाया लागिं थाय् थासे अष्टमातृका द्यःपिं स्थापना याये न्ह््यःहे थन टेकुदोभान मसान घाटलिक छगु पुलांगु मातृ शक्ति पीठ दुगु खनेदु । मसानघाट दुथाय् वा मसानघाट सतिकं व क्वसिमा बाय् वंघ सिमा दुथाय् अष्टमातृकाद्यःपिं वासजुया च्वनिगु थाय् खः –(अजिमा युक्त शक्ति पीठ सन्ध्याटाइम्स न्हिपौ ने.संस ११३१ कौलाथ्व ६÷२०६८ असोज १५आइतबाः)। अष्टमातृका वासजुया च्वंग थाय् हे शक्ति पीठ खः । गुगुन मातृशक्ति पीठय् गंछि द्यःपिं(देवगणतः)दयावया च्वंगु खनेदु । गंछि द्यःपिं धाय्बलय् च््याम्ह अजिमापिं( , छम्ह गणेद्यः , छम्ह भैसब(भैलद्यः) ,छम्ह सिम्बाःद्यः(सिंहिनि) व छम्ह धुम्बाःद्यः(ब््याघिनि)याना झिनिम्ह द्यःपि) दइ । गथेकि ः

१. माहालक्ष्मी
२. ब्रम्हायणी
३. रुद्रायणी
४. कुमारी
५. नारायणी
६. बाराही
७. काली
८. इन्द्रायणी
९. गणेद्यः
१०. भैरब(भैलद्यः)
११. सिंम्बाःद्यः(सिहिनि) व
१२. धुम्बाःद्यः(ब््याघिनि) 

नइ अजिमा ÷नकिंनि अजिमा 

गुगु न शक्ति पीठय् बिज््याना च्वंपिं थ्व च््याम्हया गुह््ये(भित्री )नांया अजिमापिंन्त थाय्बाये कथं बिस्कं बिस्कं नांमं झी नेवाः तय्सं हना वयाच्वंग दु । छगु मातृशक्ति पीठय् झिनिम्ह गंछिद्यःपिं मध्य छम्ह मूलम्ह –(मूख्यम्ह) अजिमा(देवी दई अले वहे मुलम्ह अजिमाया नांमं हे व पीठया नां जुई । गथेकि – कंग अजिमा(कंकेश्वरी) , न््यतमरु अजिमा(नरदेवी बाय् स्वेतकाली), टकटी अजिमा(निलबारही) , लुति अजिमा(इन्दूायणी) , लुमढी अजिमा(भद्रकाली) अथे हे पचली पीठय् बिज््याना च्वंपिं अष्टमातृकापि) मध्यया मूलम्ह अजिमायात पचली अजिमा धया वगुजुइमा । जुजु गुणकामदेबं येँ कान्तिपुर नगर निमार्णयाना नगर सुरक्षाया लागिं नगरया प्यखेरं अष्टमातृकापिं पलिस्थाया बलये हे क्वने टेकुदोभान मसान घाटे न्हापानिसें पचली अजिमाया शक्ति पीठ दुगु व न्हापानिसें दुम्ह अजिमा जुगुलिं यानेकि नेपालमण्डलया अजिमापिनिगु नेतृत्व यानाच्वंम्ह थ्व पचलि अजिमायात नइ अजिमा बाये नकिंनि अजिमा धाय्गु यानातगु जुइमा धइगु झिसं अनुमान याय् बहजु । गुणकामदेबं नगर सुरक्षाया लागिं अष्टमातृकापिं व थीथी द्यःपिं स्थापनायाय्गु झोले दक्षिण भेगये छम्ह शक्तिशालि भैरब(भैलद्यः)या रुपय् येँ कान्तिपुनगरया वण्डे लागाय् टेकुदोभान मसान घाट पचली अजिमाया पीठ हे स्थापला यागु जुइमा । भाषा बंशावली पचली भैरब टेकुदोभाने स्थापनायागु उल्लेखयाना तसा न पचली अजिमा शक्ति पीठे हे स्थापनायागु धइगु च्वयातगु धासा खनेमदु । अथे जुया हे पचली अजिमा शक्ति पीठय् गंछिद्यःपिनिगु झ्वलय् छम्ह भैरब जक दय्मा थाय् निम्ह भरैबपिं दुगु खनेदु । गथेकि छम्ह भैरब पचली भैरब व छम्ह स्वय्त भैरब दुगु खनेदु । झी नेवाः समाजय् चलेजुया वयाच्वंगगु खसभाय्या छगु उखान “ पछि आई माँजमा सुत्ने “धईगु उखान थन तसकं हे पायेछि जुगु खनेदु । गथेकि न्हापांनिसें हे दुगु पचली अजिमा शक्ति पीठय् लिपाजक वम्ह भैरब(पचली भैरब) अष्टमातृका अजिमाया गंछि द्यःपिनिया बिचयेलाक बिराजमाना जुयाच्वंगु खनेदु । 

नेपालमण्डलया व नेपालमण्डलया जनतातयगु रक्षायालागिं हे राज्यं बिशेष रुपं पलिस्था यानातम्ह भैरबशक्ति बाय् भैरबद्यः जुगुलिं थ्व पचली भैरबया राजकिय् सम्मान व राजकिय शक्ति नं दुगुखनेदु । भैरबया राजकिय् समान धाय्कलय् दँय् छक मोहनि बलये पचिमहृः (आश्णि शुल्क पंचमि ) कुन्हु पचलि भैरबया प्रतिक क्वँचा(थ्व त्यपः) व पचली अजिमा यानेकि नइ अजिमा (नकिंनि अजिमा) तातकालिन नेपाःया राजदरवार हनुमानढाकाय् लाय्कुलीं तातकील शााही पल्तन गुरुजुया पल्तन सहीत लावालस्कर वया राजकिये समानसाथ पचलि पीठये वना कावना द्यःखलःतय्त भुइसिन्हः म्होस्ते इका लाय्कुली यंँका दरबार याने म्ये छम्ह पोसः (बलि) बिया राज्यंपूजायाना वयाच्वंगु पचिमहृः जात्रा खः । अथे हे राजकिय् शक्ति धाय्बलय् झिनिदँया छक पचली भैरबया खड्गसिद्घि जात्रा बलय् मोहनिया चालंकुन्हु मरु तवाःलय् भुतेश्वर पीठ(भुतिसतःलये)य् पचली भैरबद्यः नापं शत्ताशिन माहाराजाधिराजं (जुजुं¬) खड्ग हिला खड्गसिद्घि प्राप्तियाना वगु जात्रा खः । 

पचिमहृः गणेद्यः(नायःखिंलय् साधनायानतम्ह गणेद्यः) व बाबरी अजिमा(पिसाचनि द्यः) 

आथन पचीमहृः कुन्हु पचली भैरबया प्रतिक क्वंचा जात्रायाईबलय् बाय् जात्रा जुइलय् पचिमहृः गणेद्यः(पचली भैरब व नइ अजिमाया काय् लिपावना नायःखिंलय् गणेद्यःया रुपय् सिद्धजुयावंम्ह धाम्ह) या खँ ल्हाय् । जिमिसं च्जय् च्वया कथं नइअजिमा व नकिंनि अजिमा छम्ह हे अजिमा जुगु । नइ खँग्व नेतृत्वयाइम्ह याने नकिनि खँग्व न वगुजुया पचली अजिमा नांया न्ह््यःने वगु नइ खँग्व नायः जाति व नायः समुदाय नापं छुं हे सरोकार बाय संम्बन्ध दुग ुखनेमदु । अथे हे नइ बाय् नकि.नि अजिमा पचली भैरबं हनेमाम्ह जुगुलिं भैरबया कलान मखुगुलिं पचिमहृः गणेद्यः न पचलि भैरबया काय्भाजु मखु धइगु सिदत । अथेखसा नायःखिंलय् सि।द्ध जुयाच्वंम्ह पचिमहृः गण्द्यः सुखसा धया वाला स्वय्वलय् गुणकामदेबं येँ कान्तिपुरनगर निर्माणयाय् न्ह््यः येँ टेकुदोभान मसानधाट पचली अजिमा शक्ति पीठय् बाबरी अजिमा नां याम्ह पिसाचनी द्यः दुगु । थ्व पिसाचनी नं थनया बासिन्दातय्त अतिहे दुखःबिया वयाच्वंगुंिलं थ्व पिसाचनियात अननं लिना च्छोया दुनियाँतेत रक्षायय्त कुतयात न पिसानी अननं लिना पितिना च्छोये मफुगु हुनि अवले अवले राज्यया नायःत च्वनिगु येँया मूथाय क्वनेत्वाःया नायःपुचः त्वाःलय् च्यागु नायःखलःया थाकालीपीं मुना थ्व खँय् ब्याक्क सल्लासाहुतियाना सल्ला साहुतिया सहलह कथं यल्लागा ःद्धादसी कुन्ह झिम्ह नाायःतः च्वना अवलेया राष्ट्र«या मू बाजं नायःखिंलय् तान्त्रिक बिधिकथं गणनायक गणपति गणेद्यः साधनायाना पूजा आजायाना मिलाय् (चायागु दयकातगु छगु थलः) समय् बजि( बजि ,स्याबजि,मुस््या,पालु व छोय्ला) तया हान मिलाय् च्वंगु समय् बजि सिचाया बँय् प्वंका मिलाय् थ्वँ तया तान्त्रिक बिधि पूवंक भ्वय् नया सिकाभू(च्याउ)याना –थुकथं पूजा व भ्वये नया सिकाभूुयाना चिप चाप अथें हे तया बँ पुया सफासिफी नापं मयासेँ अथें हे तयाघ तान्त्रिक बिधि पू वंकेगुयात च्याउ याइगु धाइगु जूयाच्वन ) गणेद्यः साधनायागु नायःखिं बाजं व कँय थाना नेपाःया पूर्वेय् बिराजमान जुयाच्वंम्ह दुम्चा माहाद्यः(ऋषेश्वर माहादेव)यात आराधनायाना थन पचली शत्तिः पीठय् च्वना च्वम्ह पिसाचनी यात लिना च्छोया थनया दुनियाँतय्तः रक्षायाय्त पुकारयावले च्यागु नायः खलःया आराधना व पुकार खना लयताया माहाद्यःया छगु उग्ररुप मध्य छगु रुप तुइम्हकिसिया छेंगुलिं हिनाच्वंम्ह इन्द्रभैरबयात येँ पचली पीठय् वना अन च्वनाच्वंम्ह पिसाचनीयात अन नं लिना पितिना च्छोया पिसाचनिं दुखःबिया उसाँए मदुपिं मनु व मस्तेत उद्धारयाना उसाँए भिंकाबिइत उजं बिया बिज्यागुलिं माहाद्यःया उजं कथं इन्द्रभैरब थन पचली पीठय् बिज्याना पिसाचनीयात अन नं लिना पितिना च्छोया शैव संम्प्रदाय्ले पशुबलिलेउच्च जुयाच्वंम्ह कुकु फा छम्हः थःत प्वसः –बलि) यिबा उकिया प्रशादया रुपय् पिसाचनीं बिगु दुखःया हुनिं उसाँए मदुपिं मनु व मस्तेत फाया लातया महृः(फायालातया नकिगु महृःयात पचिमहृः धाइगृु जुयाच्वन) नकेत च्याउ नायःखलःतय्तः भैरबं उजं बिया बिज्याना कुकु फा प्वसःकया उकिया प्रशाद नका क्वःनेया दुनियातय्त रक्षायागुलिं क्वनेया दुनियाँतः तसकं लय्ताया नायःखिंलय् साधना यानातम्ह नायःखिं गणेद्यः , पचली अजिमा व भैरबद्यःपिंन्त राजकिय समानसाथ कौलाथ्व पंचमि कुन्हु जात्रायाना भैरबद्यःयात पचली पीठय् बिराजमान जुयाबिज्याय्त तातकालीन शत्तासिन शासक माहाराज गुणकामदेव ,च्याउ नायःखलः व दुनियातय्सं प्राथना यावले भैरब लसताया अन पचलि हे गंछि द्यःया बिचय्लाक बिराजमान जुया पचली भैरबया नामं प्रख्यात जुयावंगु खनेदु । उसाँए मदुपिं मनुतय्त कौलाथ्व चौथी कुन्हु पचिमहृःनका उसाँएभिंका भैरबयात न्हापांखुसि जात्रायागुलिं हे थ्व जात्रायात पचिमहृः जात्रा धाय्गुयागु खः धइगु पचली आजुया जात्रा दुवाला स्वय्बलय् खनेदु । पिसाचनीं दुखःबिया उसाँए मदुपिं येँ क्वनेया दुनिया व मस्तेत भैरब द्यःया प्रशादयारुपय् फायाला तया चतांमरी “ पचिमहृः “ नका ल्वयेन मुक्तजुया सकल दुनियाँत उसाँएदुगु खना येँ देयेया मेमेगु त्वाःया अष्टमात्रृका द्यःखलःतय न थःथः मस्तेगु उसाँएभिंकेत थःथःत्वाःया अधिस्थात्रि अष्टमात्रृका द्यःया पा्रशादया रुपय् महृःजाः नकेगे धया थिथि चलन व परम्परा दय्का महृःजाः नामं महृः नकेगु चलनयागु अः धइगु थन न्यनेदु । 

च्यागु नायःखलःतय्सं यँलागाः द्धादसि कुन्हु नायःखिंलय् गणेद्यः तान्त्रिक बिधिकथं साधनायाना च्याउ(भ्वय् बँयतया नइगु सिकाभू भ्वय्या लुमन्ति व थुकिया परम्परा आतकं न च्याउ नायःखलःया प्रतिनिधिया प्रतिक कथं च्याउखलः तय्सं च्याउयाना सिकाभूनया नायःःखिं बाजं थाना परम्परा कायम हे याना वयाच्वंगु दनि । च्याउयाना नायःखिं बाजं थाईगु बखते बाजंया सः भ्वतेतक थेंकेमा धइगु भनाइ आन दुगु खनेदु । पचलिं पिसाचनीवयात पितिना लिना च्छोय्त गणेद्यः नायःखिंलय् साधनाउाना नाःखिं बाजं थाना आराधनायाम्ह माहाद्यः नेपाःया पूर्वयाम्ह द्यः खः धइगु खँ च्याउ याईबले नायःखिंइँ बाजंया सःः भ्वतेतक थेंकेमा धईग्ु भनाइ न सिदु । 

मोहनी नखः ,पचली भैरबद्यः खलः व कनांस्वाँ ः 

कनांस्वाँ
नेपाःया सनातः शैब मार्गी, बैश्णवी मार्गी(हिन्दु) व बुद्धिस्त दक्वं नेवाःतय् कौलाथ्व पारुकुन्हु नलस्वाँ पिना मोहनी नखः हंसां येँ पचली अजिमा खलः बाय् पचली आजु खलःतय् व क्वःनेत्वाःया नेवाःतय् धासा नलस्वाँ पिना मोहनी नखः हनिमखु बाय् नलस्वाँ पी मज्यु । क्वःनेत्वाःया अधिस्थात्री द्यः पचली आजु जुगु व पचली आजुयात नलस्वाँ चलेमजुगु हुनिं पचली अजिमा , पचली आजु खलःतय् व क्वःनेत्वाःया नेवाःते नलस्वाँ पी मज्जूगथन परम्परागत थिति काय्म जुयावयाच्वंगु दु । पचली आजुयात नलस्वाँ छाय् चलेमजु धैगु बाय् पचली आजुखलःतय् छाय् नलस्वाँ पीमज्ु धईगु यथार्थ गुहे खँ थथे हे खः धाय्फुपिं धाःसा सुं हे दुगु खनेमदु बाय् थ्व बिषय्लय् सःस्यूपिंसं थथे खः धया लिसः बिइगु चाहना मयागु न जुइफु । पचली आजु खलःतय् मोहनीबलय् नलस्वाँया पलिसा कनां(कन्हाय् स्वाँ) पिना द्यःयात छाय्गु परम्परा काय्म जुयावया च्वंगु दु ।
 

कनांस्वाँ 

मोहनी नखःबले नलःस्वाँया पलिसा कनांस्वाँ द्यःयात छाय्त मागु कनांस्वाँया लागिं कनांस्वाँ पिइत पचलि पीठ क्षेत्रेहे करिब छपित्या बुँया व्यवस्था पचली भैलद्यःया गुठीं यानातगु दु । मोहनि बलयेलागिं द्यः खलःतयेत मागु कनांस्वाँया लागिं श्रावण महीनया सःन्ह कुन्हु (ु १ गत)े पचलि भैलद्यः खलःत येँया.टूपे तुसाल(आया चुनिखेलगा.बि.स.) धागु गामे दलदलथे हे दुगु छगु पुखुलि बुया वयाच्व)गु कनांस्वाँया पुसा कावना अन पूजयाना समयेनया अन नं कनास्वाँया पूसा हया कनय् कुन्हु पचली क्षेत्रे बुई पिइ । थ्व कनास्वाँया पुसा पिइगु बखते मिसातय्सं पिइमज्यूपगु व मिजंतय्संजक पिइमागु परम्पराकाय्म जुयावयाच्वंगु दु । मिसातेसं छाय् कनास्वाँ पिइमज्यूगु धईगु बिषय्ले थन सुना नं थथे हे खः धाये फुगु खनेमदु । थ्व स्वाँ मेमेगु स्वाथें मखु गथेकि थ्व स्वाँ अन्दाजि कुछिति हाकगु नलीचागु वाउगु डँया च्वकाय् सर्लक हःजक दुगु स्वाँ खः थ्वयात हे कना स्वाँ धाई । थ्व स्वाँ स्वय्बले मूस्वाँथो च्व । थ्व पिनातगु स्वाँ कौलाथ्व दितिया कुन्हु पचली द्यः खलःत बुइवना हानं छक बुइ पूजायाना स्वाँ पुया हया ………. चौथीकुन्हु दकले न्हापां पचली गमय्या(पीठया)लिउने च्वना पचलीदः खलः व पचिमहृः गणेद्यः खलःतः च्वना आजु खलतय्सं तःसि व कन्हाय्स्वाँ लःल्हाना पचिमहृः गिणेद्यः खलः(च्याउ खलः नायःतय्तः) यिबा अनं लिपा थकु जुजु व जोशी गुरुजु पिनिगु छें छें हे वना द्यःःखलःतय्सं यंका बिइमागु परम्परा दुगु खः अथेसां २० दँ न्ह््यःनिसे पचलीद्यः खलः व पचिमहृः गणेद्यः खलःतय् बिचय् जात्रा न्हृ्याकेगु बिषयखे बिबादया नापं जात्रायालागिं मागु आएसतया अभाप जुया पचिमहृः गणेद्यःया जात्रा रोकेजुसानिसें धाःसा थ्व परम्परा तुतेजुया पचली द्यः खलः तय्सं पचिमहृः गणेद्यःयात वच्याउ खलःतय्त कन्हाय्स्वाँ लल्हानाबिइयगु ज्या दिनाच्वंगु दु । थ्व हे स्वाँ कौलाथ्व षष्ठि कुन्हुनिसें पचली द्यःखलः तय्त व क्वने त्वाःखलःतय्त इनाबिई । थ्व हे कनास्वाँ अष्टमी , नवमी व दशमी कुन्हु द्यःयात छाया पूजायाई । चालंयाना स्वाँ विईबले नं थ्व हे स्वाँ बिइ । पचली भैलद्य खलःते मोहनिबलय् नःलस्वाँ मपिसें थ्व कनास्वाँ छाया पूजायाना मोहनिया मोहनिसिन्हँ तिका स्वाँ बिइबले थ्व कनास्वाँ बिया चालं क्वकायेगु बाहेक मेमेपि नेवाःतयेथें अष्टमी कुन्हु कुछिभ्वय् नयेगु, नवमी कुन्हु स्याक्वत्याक्व हना पूजायाना भ्वयेनयेगु व दशमी कुन्हु चालंयाय्गु बिधि वहे कथं खः मेगु छुं हे पागु मदु(मोहनी नखः व पचली भैलद्यः खलःया कनाःस्वाँ । नेवाः सन्देश वाःपौ ने.संस. ११३२ कौलाथ्व षष्ठी । 

पचली भैलद्यः व फकं सनाघासा (फकंसना) 

नेपाःया सनातन धर्मालम्बी नेवाःत न्ह््याथाय् च्वंसान मू नेवाः तजिलजि नखःचखः छगु हे कथं हना नेवाः म्हसीकाबिया वयाच्वंसा न येँ पचलीद्यः खलः व येँ क्वःनेरैथाने नेवाःतय् मोहनी नखःबले नलस्वाँया पलिसा कन्हाय्स्वाँ द्यःतय्तः छाया मोहनी नखः बिस्कं हनिगु थितिथें हे थ्व पचलीद्यः खलः व क्वःनेया बासिन्दातय् छगु मेगु बिस्कं थिति नसाःत्वसाय् दछि छक.पयँलागा बलय् फकंया नसाःया घाःसाः(प्रकार)तः मध्य छगु घाःसा फकंदँ फिना दय्कातगु अचार सानााघासा(फकंसना) पचली आजु(भैलद्यः)यात छाया द्यःया प्रशादयारुपय् दकले न्हापा पचीमहृः गणेद्यः खलः(च्याउ खलः)यात अनलिं छसिकथं थकुजुजु ,जोशी गुरुजु, व क्वःनेत्वाः खलःतय्तः इनाबिमागु परम्परागत थिति दुगु खनेदु । अथेसां २० दँ न्ह््यःनिसें धासा पचलीद्यः खलःतय्सं पचीमहृः गणेद्यः खलः(च्याउ नायः खलःतय्त)यात सनाघासा जक मखु कन्हाय्स्वाँतकं बिइमागु परम्परायात त्वता हगु खने दु । पचली द्यःयात छाय्मागु सानाघासाया लागिं द्यःखलःया पाला न थिथि थासं………. तन धयाथें फकं संकलनयाना फकंदँ च्यागः गुगःति चाया त्यपखे फिना सानाघासा दय्का द्यःयातछाया प्रशादयारुप्य् सकसितं इनाबिइमा । 

 

पचलीद्यः खलःया पाला न सनाघासा पचलीद्यःयातछाया प्रशादयारुपय् इनाबिइिगथु बखते दकले न्हापा सनाघासा थाय्भूलय्तया पचिमहृः गणेद्यः(नायःखिंलय् गणेद्यः साधनायानातम्ह गणेद्यः —थ्व गणेद्यःयात पचलीद्यः खलःतय्सं पचली आजुं पिनय् तयाम्ह कला नइ अजिमा धाय्गुयानातगु खने दु) खलःयाने च्याउ खलःया नायःयात लल्हाना बिइमागु परम्परागत थिति दु । पचिमहृः गणेद्यःयात सानाघासा लल्हाना बिइधुुंका जक अनंलिपा मेमेपिं सुइत सुइत बिइमागु खः बिइगु मरम्परागत थिति खः । 

फकंदँ फिना दय्कातगु अचार याने सनाघासा पचलीद्यःया प्रशादयारुप् सकसितं इनाबिया नकेमागुया कारण(हुनि) छाय. बाय् छुकाराण खः धइगु न्ह्यःसःयाा पाय्छि लिसः थथे हे खः धया धाय्फुपिं सुं हे दुगु खनेमदु बाय् थजागुस खँ प्रचायरयाय् मज्यूधया सःसिउपिसं धाय्गु चाहना मयागु न जुइफु । 

झी नेवाःतेसं नसाःत्वसाय् छेलाबला वयाच्वनागु नसाःत्वसाया छगु घासाःतः मध्य छताजि कँ जातया तरकारी छिपेजुगु फकंया दँ फिनाः दय्कातःगु अचार (उष्अपभिम अययिअबकष्ब ) खः । फकं खासयाना निताजि दई गथेकी हाकु फकं ) व वाउं फकं अथे हे मेगु ह््यांगु फकं व गणे फक. न दु । झी नेवाःतय्सं मmकंया थीथी घासाः दय्का नय्गुया गथेकी ताजागु फकंया तरकारी, फकं हः सुकुयाना के, फकं न्या, मस्यौराय.ल्वाक छ््याना व फकंदँया अचार फिना सनांघासाः दय्का । मmी छें नय्त दयेकीगु सानांघासाः दयेककिबलय् फकंदँया खोला प्वला बाकु बाकुयाना टुक्रा टुक्रायाना निभालय् पाना न्हबुगंका चि,लाभा,पालु,पःका तया वालाः सिसीतया फिना न्हय्नु च्यान्हुतक निभालय् पाना नयेत लिकनाः चिकनय् मि क्वय्काः हलू भतिचातया ह्वाना नय्गुयाईसा । थन पचलीद्यःयात छायत दय्किगु सानांघासा धासा फकंदँ टुक्रायाना निभालेपाना हलु्ूभचा व झम्सीपाउतया वाला मेगु छुं हे ची पालू मसला छुं हे मतसे च्यागःगुगः तग्वगु चाया तेप्पेतया निभालय्पाना सनां दय्का लिकाया अथेहे द्यःयातछाया प्रशादयारुपय् सकसतं इनाबिइगु याई । 

 

कँ जातया तरकारी थ्व फकंनय् अप्वयाना भिटामिन “ए“ दु अथे हे प्रोतिन, कार्बोहाइड्रेट, क्यालिसियम, फसफोरस, व भिटामिन“सि“ थें जागु झीगु सरीरयात मागु पौष्टिक तत्वतःदु धइगु संम्बन्धित बिज्ञतय्गु भनाइ दु । थु कथं थ्व फकंलय् झीगु सरियात मा मागु पोष्टिकतत्वतः दुगु कारण हे अबले अबले बाबरी अजिमा नां या पिसाचनीं थनया दुनियातेत व मस्तेत दुखःबिगुया हुनि शरीरयात मागु पौष्टिक तत्व मगाना गंसिजसुया च्वंपिं दुनियातेत थ्व सनांघासा नका पौष्टिकतत्व पूर्णयाय्त फकं सनांघासा नका उसाएँ भिंकेत द्यःयात छाया प्रशादयारुपय् इनाबिया नकेगु ज्याःजुगु व लिपावना थ्व परम्परा दँय्छक याय्गु काय्म जुयावंगु जुईमा धइगु अनुमान याय् बहजु 

पचिमह्रः जात्रा 

पचली नकीनी अजिमा वाय् नइअजिमा शतिm पीठय् द्यःतय्त सुसा कुसायाना जात्रा पर्व हनावयाच्वंपिं झिनीम्ह भावो ज्यापु खलःत क्वने वन्दे लागाःया लगं , इनाखा , पुखुसि , यंगाः, नायःपुचः, फसिगां, बक्रंछें, दलाछि, यूति, ज्याबाः व त्वायाना झिनीगु त्वाया भावो ज्यापु खलःतय् प्रतिनिधितः खः । थ्व झिनीम्ह प्रतिनिधितय्त नइअजिमा वाय् नकिनि अजिमा गणया द्यःखलःत न धाई । थ्व झिनीम्ह द्यः खलः मध्य छगु खलःन दछि छक पचली पीठ व द्यःछें सुसाकसायाना द्यःपा च्वना पचली अजिमा नइअजिमा व पचली भैरबया जात्रा पर्व हनावया च्वंगुदु । झी नेवाः परम्परा व संस्कृति कथं छुन गुठीललय् सुंन गुठीयार सितधासा सिम्ह ग्ुठीयारया जेठाम्ह काय्भाजु गुठीयार जुवनी वाये गुठी दुहाँवनी अथेसां थन पचली पीठया गुठीखलःतय् धासा सुंन गुठीयार सितधासा सिम्ह गुठीयारया किजा वाय् किजाया काय्भाजु गुठीयारतय्त तूज भ्वय्नका गुठी दुहाँवनी । तूज नकीवलय् फकंसना मदेक मगा ।
 

कौलाथ्व षष्ठी कुन्हु आश्विन शुक्ल षष्ठी कुन्हुनिसें पचली पीठय् गुठीया पालाःन पचली गमय्या दक्व जिम्मा लल्हानाकया जात्रा पर्वया नापं जिम्मा काय्गु ज्याःज्वीई । पचली पीठया पालान गमय्या द्यःपाकासानिसें पालान गुठीयारतय्त तुक ंकाकू , मरी काकू ,लाभा काकू , चाकूूकाकू इत्यादि नांया परम्परागत भ्वय् नकेमागु परम्परा दु । पचीमह्रःजात्रावलय् पचली गमयेया पालाया भिन्चा, भिनामचा वाय् जिचाभाजु अजिमाया प्रतिक फछि न्हय्गु लीयागु पात्र ज्वना अजिमा द्यः ज्वीइमागु परम्परा दु । पचीमह्रः जात्रा बलये अजिमा ज्वीइम्हसिनंंंंंंंं सिलाथ्व श्रीमञ्चमी कुन्हु पचली भ्याँचा बलीपूजा वनिवलय् भ्याँचा लिउ लिउतया ज्वनावने मागु परम्परा दु । श्रीपञ्चमी कुन्हु पचली द्यःखलःतय्सं थथे भ्याँचा लिउ लिउतया भ्याँचा ज्वना वम्ह दुनियाँतय्सं खनेवं थुगुसिया पचिमह्रः जात्रा वलय् थुम्ह मनु अजिमा जुइगु खनि धया सिकाकाई । 

पचिमह्रः जात्राबलय् अजिमा जुइम्ह , द्यःखलः गुठीयारत व जात्रायालागिं गमय् पालायात माको ग्वाहाली याय्त परम्परागत थितिकथं च्वनिपिं ग्वाहालीमीपिं चादेलातः सकसितन कौलाथ्व एकादसि कुन्हुनिसें नौ न लिलूसि ध्यंका तूति अलःतया निस्ययाना जात्रा सिधया द्यः दुमकातय् इतिथिति मयासें च्वनेमा । थुकथं निस्येयाय्गु ज्यायात यःचिं लःकाय्गु धाई । यःचिं लः काय्धुंका पचिमह्रः जात्रा क्वचाय्का समय् घ्वाना द्यः दुहाँ बिमज्यातले यःचिं लः काःपिं सुनान वाय् सुइतं इतिथिति याय्मज्यू । अजिमा ज्वीम्ह याकचा हे छपालासे देनेमा । छुंजुया इतिथिति जुलधासा अजिमा द्यः जुइमहसिके द्यः दुमबिज्याना तसकं हे कस्तनय्माली धईगु भनाई दु । द्यःदुविज्याईबलय् धासा अजिमा जुइमहसित छुं हे कस्त मजुईगु भनाइदु । जात्राजुईबल् छुं अस्यःपिं मनुतय्सं अजिमाद्यः जुइम्हसित द्यः दुबिज्याला मबिज्या धया कुतिं कुतिंन्याईगु गुम्ह गुम्हेस्याला आलपिनं तकंन सुया कस्त बिइगु अथेसा द्यःदुबिज्यागु खःसा न्हयाक्व कुतिं कुति. न्यसां वाय् मूलूं सुसां हे अजिमा जुइमसित छु कस्त जुइमखु धईगु थन धार्मिक आस्था जकमखु अजिमाजुया भुक्तभोगिपिनिगु थःथःगु अनुभव न दु ।
 

पचली भैरबया प्रतिक थ्वँ त्यप 
ं वगु ने.सं. ११३२ कौलाथ्व षष्ठी खुन्हुनिसें ने.सं. ११३३ षष्ठी कुन्हुतक पचली गमय् ९पीठ० सुसाकुसाया व जात्रा पर्वया जिम्मा क्वने वण्डेलागा पुखुसिया भाजु बाउनकाजी महर्जनया पाःलागु दु । अथेजुया थुगुसि अजिमाद्यः वय्क बाउनकाजिया भिन्चा भाजु भाईराजा महर्जन अजिमाद्यः जुईगु दु । वंगु श्रीपञ्चमी कुन्हु भाजु भाईराजां भ्याँचा लिउ लिउतया ज्वनावना पचली गमय् बलीपूजा क्वचाय्के धुंकुगु दु । भाजु भाईराजा थ्वया न्हापा न निक अजिमा जुईधुकुगु दु ।
कौलाथ्व पारु नःलाँ स्वने कुन्हु पचलि भैरबया प्रतिक गप्ते मुण्डमाला व नागमाल, जँय् धुंछेंगुलिं व किसिया छेंगुलिं हिनातगु व न्हाय्पने कुण्डल छुनातगु नृतिका मुद्राय् बेतालया द्यने बिराजमान खुपाल्हादुम्ह इन्द्रभैरब अंकित त्यप पितहया क्वहिटि थकु जुजुया छें येंका सफा सिफायाना त्यपयात समायाय्गु ज्पाजुई । त्यप सफायाना समायाय्गु यात लँपुलि छाय्गु धाई । लँपुलि छाया चौथी कुन्हु गथुतय्सं बाजं थाका त्यप पचली गमय् हया महास्नानयाना त्यपे एला , थ्व ,ँ न्याँ व वःतया त्यप जाय्केगु ज्याजुई थ्व ज्यायात गल्प थनेगु धाई । थुकुन्हु हे पचली गमे बौउ तयहईगु ज्यान जुई । बौउ तये हइबले बेताया पश्चिम तर्फय च्वना बौउ तयेहपिंसं भैरब व पचली अजिमा दुथाय् स्वया हय्ला .. हय्ला… वय्ला..वय्ला.. धया हालाच्वनी लिपा बौउ(जा तया हगु जःसीनापं अजिमाथाय् बेता पुइका वाँछोईसा द्यःपाला न बौउजा दुगु जसि बँय् मलाक हे ज्वना न्ह््यने बेता पुईका इमिपाखे हे हाकुतिना च्छोई । थथे बौउजा दुगु जसि हाकुतिना च्छोईगु बखते सावधानी मजुलसा त्वाना हे न तोदुले न फु । थ्व हेला.. वयेला ..धया हालाच्वनीगुया हुनी न्हापा – पचली भैरब वय्न्हय अन च्वनाच्वम्ह पिसाचनी बाबरी अजिमा नांया पिसाचनी हान थन हे च्वनेत दुहावय्त कुतयागु खः धईगु थन भनाई दु । थुकुन्हु हे न्हापा न्हापा पचली अजिमा व भैरबया पश्चिम पाखे छिपातेसं ल्यःसिं थनेगु परम्परा दुगु अथेसां आ व परम्परा न्हनावने धुंकल । थु कुन्हु हे च्यागु नायः खलःया प्रतिनिधिया अवशेषयारुपया ल्यना च्वंगु च्याउ खलः नायःतय्सं जाकिचुंया चतामारि , वः , हाकुम्ह कुकुफाया ला तया पचली भैरब यात भ्वय् ब्व छाया सिकाभूयाना मचानिसें बुरातक सुसु वलखः सकसितं भैरबया प्रसादया रुपय् मह्रः नकिगु परम्परा न दु । थथे फाया ला तया नकिगु मह्रयात पचिमह्रः नकिगु धाई ।
 

पञ्चमी कुन्हु हनुमानध्वाका लाय्कलिं गुरुजुया पल्तन सहित लावालस्कर पचली गमय् वया द्यः कावया पचली द्यः खलः सकसितं म्होस्ते भुइस्रिन्ह इला द्यः हनुमानध्वाखा वनेत आमन्त्रीतयाई । अले द्यः खलःन अजिमा ज्वीम्हसित याक्वप्वालय् निखें समयेतया अजिमाया प्रतिक फछिन्हयंगु लियागु पात्र निपा ल्हातेफयेका अजिमा याना पचली भैरबया प्रतिक थ्वँ त्यप गुठीयारतेसं कुबिया जात्रायाना गथु बाजंया तालय् त्यप प्याखँ ल्हुका जात्रायाना पचिमह्रः गणेद्यःया प्रतिक गणनायः गणेद्यः सिद्धजुयाच्वंगु नायःखिं व कँय् थाईपिं परम्परागत जामा वसः पुनाच्वंपिं न्हापा न्हापाया च्यागु नायः खलःया अवशेषया पं्रतिक च्याउ खलः नायःतेसं नायःखिं बाजं ( तातकालनि नेपाल मण्डलाया राष्ट्रिय् बाजं )थाका न्ह्यः न्ह्यःतया परम्परगत जात्राया लँ जुजु हनुमाध्वाखायु यना अन सरकारी पुजा फया म्ये छम्ह बलि पूजा कया अन न लिहाँवया पालाया छें थ्यंका पालाया छेंन समयहया पचिमह्रः गणेद्यः ,नइअजिमा , पचली भैरब व द्यःखलः सकसितं समयबिया समय् घ्वाय्गु ज्यायाना अजिामा व पचली भैरब छे्र दुहाँबिज्याकि । अनलिं पचीमह्रः गणेद्यः अन न लिहाँ वना थःगु गणेश चोकया छें दुहाँ बिज्याका पचीमह्रः जात्रा क्वचाय्की ।
पचीमह्रः जात्राबलय् पचिमह्रः गणेद्यः( च्यागु नायः खलःया प्रतिक च्याउ खलः नायःतेसं नायःखिं बाजं थाका)जात्राया न्ह्यः न्ह्यःतया पचिमह्रः जात्रा याय्मागु जात्राया बिशेषता व जात्राया मौलिक संस्कृति खःसान जात्रा हनेत च्याउ खलःतेत मागु आएस्रोतया अभावं निगु दशक निसें पचिमह्रः गणेद्यःया जात्रा दिनाच्वंगु दु । थुकथं नायःसमाजया सगौरबताया चिं पचिमह्रः गणेद्यः सहभागी मजुइकं हे पचिमह्रः जात्रा जुयाच्वगु दु । अय्न पचिमह्रः जात्राया सरोकारवाला पचली भैरब गुठी ,पचली द्यःखलः ,येँ महनगरपालीका , नायःसमाज ,सरकारी नीकाय् व नेवाः परम्परा व संस्कृति संरक्षणया झी सरोकारवाला नेवाः समाज मौनधारणयाना च्वगु हे दु । नेवाः परम्परा व नेवाः संस्कृतिया संरक्षणया न्ह्यःसले थजागु मौनताायात क्वपाला छोयया झीगु परम्परागत मौलिक संस्कृति कथं हे जात्रा न्हयाका मौलिक संस्कृतिया संरक्षणयाय्मागु थौया आवश्यक्ता खः । 

झीगु स्वनिगः न्हिपौ 
ने.सं. ११३३ कौलागा १४ (दुतिया) भाग १ 
१५ (तृतिया) भाग– २ 
१६ ( (तृतिय ) भाग – ३ 
१७ ( चौथि ) भाग – ४ 

Prakash Man Shilpakar प्रकाशमान

SHARE THIS:

• Press This
• Twitter
• Facebook
• Google

Edit"श्री पचली भैरब, नइअजिमा व पचिमहृः गणेद्यः "

PUBLISHED BYSHILPAKARPM

प्रकाशमान शिल्पकार Prakashmaa Shilpakar सिंक:मि ज:View all posts by shilpakarpm

POST NAVIGAPREVIOUS POST

​नेवार महिला सदैब सौभाग्यवती रहनछन् , कहिल्यै विधवा हुन्नन् 

श्री पचली भैरब,

 

अजिमायुक्त कलंकी शक्तिपीठ Kalanki shakti pith

अजिमायुक्त कलंकी शक्तिपीठ

हिमाली  गुराँस  दोइमासीक 

kalkhu ajima [kalanki mai]कल्खु अजिमा [कलंकी माई ]

कल्खु अजिमा÷कलंकी माई

झीगु स्वनिगः न्हिपौ
भाग १–  ने.सं. ११३३ चिल्लागाः २४(नवमी)÷बि.सं. २०६९ चैत २२ बिहिबाः
भाग २ – ने.सं. ११३३ चिल्लागाः २५ (दसमी) बि.सं. २०६९ चैत २३ शुक्रबाः
भाग ३ – ने.सं. ११३३ चिल्लागाः २८(त्रयोदसि) बि.सं. २०६९ चैत २६ सोमबाः

अजिमा म्हसिका

          नेपाः देय्यात म्हसीका वयाच्वंगु थीथी हलिमय् थनया भाषा, तजिलजि, बिधि व्यवहार, जात्रा, पर्व व संस्कृति खः । झी नेपाःमितय्गु थीथी संस्कृति मध्ये झीसं हनावनयानाः वया च्वनागु छगु अजिमापिं न खः । “अजिमा” खँग्व “अजि” व “माँ” खँग्वया योगं पूवंगु खः । अजिमा सनातन शैवमार्गी व बैश्णवी (हिन्दु) या नापं बौद्ध मार्गीतयसं समान कथं हनावना यानाः वयाच्वंम्ह मातृदेवी खः । झीसं झीगु छें जःपिं व देय्या सुरक्षाया लागिं भैरब शक्ति व अष्टमातृका गण कथं च्याम्ह अजिमापिं हनावयाच्वंगु दु । तामाङ्ग भाषं ममथकुरानी छस्कामुनी, तीब्बती भाषं पुकसिदो अलय् खस भाषं मातृका बाय् बज्यै खः । अष्टमातृका अजिमापिं बास जुयाच्वंगु थाय्यात झी नेपाःमि तय्सं शक्ति पीठ कथं हनावनायानाः वयाच्वंगु दु । अष्टमातृका अजिमापिं धाय्बजय् १) ब्रम्हायणी, २) महालक्ष्मी, ३) रुद्रायणी, ४) कौमारी (कुमारी), ५) नारायणी, ६) बाराही (कालरात्री) ७) इन्द्रायणी व ८) काली (महाकाली)   खः ।
          पौराणिक व सनातन धार्मिक मान्यता कथं श्री सतीदेवीया अंग पतन जुगु थाय् हे शक्ति पीठ खः धइगु मान्यता जुयावयाच्वंगु दु । अथे हे देवगणया मिसास्वरुप स्त्री स्वरुपया शक्ति स्वरुप मान्य जुयावयाच्वंगु दु । क्वँ सिमा क्वे व खुसिया जखः मसानघाट (दिप) सतिकं दुुगु अष्टमातृकाया बास जुयाच्वंगु थाय् हे शक्ति पीठ खः धईगु सनातन धार्मिक मान्यता जुयावयाच्वंगु थन झीसं खनाच्वना । गुगुन मातृ शक्ति पीठय् गंछि द्यःपिं दयावयाच्वंगु खने दु, गंछि द्यःपिं धाय्बलय् क्षेत्रपाल बाहेक झिनिम्हं द्यः गंछि दई गथेकि छम्ह गणेद्यः, छम्ह भैरब (भैलद्यः) छम्ह सिम्बाःद्यः (सिहिनी), छम्ह धुम्बा द्यः (ब्याघिनी) व च्याम्ह अजिमापिं १) ब्रम्हायणी, २) महालक्ष्मी, ३) रुद्रायणी, ४) कौमारी (कुमारी), ५) नारायणी, ६) बाराही, ७) इन्द्रायणी व काली (महाकाली) खः । थुपिं) च्याम्ह अजिमापिं मध्ये छम्ह मूलम्ह अजिमा दई  अलय् व मूलम्ह अजिमाया नामं हे पीगं बाय् शक्ति पीठया नां कहले ज्वीइ । अष्टमाृतका अजिमापिंन्त थःथःगु थाय् बाय् व भाषा कथं बिस्कं बिस्कं नामं हनावयाच्वंगु खने दु ।
          येँ कान्तिपुर नगर दुने लापिं अजिमायुक्त अष्टमातृका शक्ति पीठ तयगु पलिस्था       (स्थापना) या इतिहास दुवाला स्वय्बलय् आदि कालय् प्राचिन नेपाः उत्पत्ति बाय् नेपाः निर्माण जुइ न्हयः थन दयाच्वंगु कालीदहया लः माहांमञ्जुुश्रीं थःगु “चन्द्राहास खड्गं” क्वटुवा न्हसिकाप, गोकर्ण न्हसिकाप, आर्यघाट न्हसिकाप व क्वय्ना न्हसिकाप पर्वयातः छसिकथं प्रहार यानाः थनया लः पिहावनेगु लँपु दय्का बियाः थन मनूया बस्ती बसेयााना प्राचिन नेपाः निर्माण जुइधुंका कलिगत संम्वत ३८२७ दँ पाखे लिच्छवी जुजु गुणकामदेवं प्राचिन नेपाः           (नेपालमण्डल) या येँ दक्षिण मजुपतन यंगाल कोलिग्राम बस्ती, उत्तर यंगु कोलिग्राम बस्ती नां या बस्तीयात समायोजन यानाः छगु खड्गाकारया रुपय् च्वंगु भूमियात बागमती खुसी, इक्षुमती (तुकुचा) खुसी व रुद्रमती (ध्यब्या खुसी) या सिथय् कान्तिपुर नगरया रुपय् न्हुगु दे पलिस्था यानाः नगरया प्यखेरं खड्ग आकारया हे अष्टमातृका अजिमायुक्त शक्ति पीठ व भैरब शक्ति तः तान्त्रिक बिधि कथं पलिस्था यानाः दुर्ग (नगर सुरक्षा घेरा) निर्माण यानाः शक्ति पीठतः पलिस्था यागु धया नेपाःया भाषा बंशावली उल्लेखित यानातःपिं अजिमायुक्त   (अष्टमातृका) शक्ति पीठतः – कंग अजिमा (कंकेश्री), ङ्यतमरु अजिमा                  (स्वेतकाली÷नरदेवी), लूति अजिमा (इन्द्रायणी) म्हयपि अजिमा (ज्ञानेश्वरी) मैती अजिमा        (पञ्चकुमारी), टकटी अजिमा (निलबाराही), बसला अजिमा, व लूमढी अजिमा (भद्रकाली) शक्ति पीठ (पिग) तः तान्त्रिक बिधिकथं पलिस्था यानाः यें कान्तिपुर नगर निर्माण यागु धया भाषा बंशावली उल्लेखित यानाः तसान भाषा बंशावली उल्लेखित यानाः मतपिं नगर दुने मेमेपिं थीथी अजिमायुक्त शक्ति पीठ (पिगं) तः दुगु खनेदु । गनेकी पचली नकिंनि÷नइ अजिमा–पचली,सख्वना अजिमा (सिकाली) पचली, पासिक्व अजिमा (माहालक्ष्मी) – कमलादी फिसः÷फिब्व अजिमा–माईतिघर मनमैजु अजिमा, मनमैजु, असंभूलु अजिमा (अन्नपुर्ण) असं, लुचुभुलु अजिमा –केलत्वा जनबा, सख्ना माजु (निल सरस्वती) लइन, तूसिमरु अजिमा (स्वेतकाली) – गै¥हधारा बिशालनगर कुलेश्वर अजिमा – कुलेश्वर, प्राचिन बौद्ध अजिमा – खास्ती बौद्ध, त्वरद्यः अजिमा (तूदालदेवी) – बिशालनगर, वटु अजिमा (भद्रकाली) – वटु, पोर्पा अजिमा – रानीबारी, प्याथ्व अजिमा ल्हूति, बाइसधारा बालाजु, दोलब्व अजिमा – थापाथली, न्हेकंतला अजिमा (तमद्यः) उग्रतारा – न्हकंतला, ज्वलपादेवी त्यरः, चन्द्र अजिमा – नारायणहिटी दरवार परिसर (दुने) अरिं अजिमा – चिकंमूं, बिजेश्वरी अजिमा– ह रती अजीमा स्वयम्भू , बिजेश्वरी, ममता अजिमा (भाटभटेनी), भाटभटेनी, भमलु अजिमा कमलाक्षी, आदि अजिमापिं खः । अथे हे यें कान्तिपुर नगरया पश्चिम भेग बिष्णुमति खुसी पारी बल्खु खुसी (इन्द्रमती) व कर खुसी (मन्यमती) या बिचय् न्हेपंखा धईगु थासय् बिराजमान जुयाच्वम्हं छम्ह अजिमा खः कल्खु अजिमा । थ्व कल्खु अजिमा अष्टमातृका गण अजिमापिं मध्ययाम्ह छम्ह अजिमा खः । थ्व कल्खु अजिमा बालकुमारी  खः ।
          कल्खु अजिमाया पूर्वय बागमती, उत्तर पूर्वय् बिष्णुमती, उत्तरय् करखुसी (मन्यमती), व दक्षिणय् बल्खु खुसी (इन्दवती) इलाका अवस्थित जुयाच्वंगु दु । थ्व कल्खु अजिमा पीठ न छगु शक्ति पीठ हे खः । ज्याथजिथि पिनिगु धापू कथं थ्व शक्ति पीठ पौराणिक कालय् श्री सतीदेवीया  अंग पतन जुया पीठ उत्पत्ति जुगु शक्तिपीठतः मध्यया छगु खः धइगु भनाई दु । श्री सतीदेवीया छु अंग पतन जुगु थाय् खः धइगु धासा सिमदु । छगु अष्टमातृकाया शक्ति पीठय् क्षेत्रपाल बाहेक झिनिम्ह द्यः गंछि दइगु खसान थन पीठय् धासा क्षेत्रपाल नापं ङयङयाम्ह द्यः गंछि अमूर्त द्यः तः दुगु खनेदु । थन पीठय् बिराजमान जुयाच्वंपिं अमूर्त ङय्ङयाम्ह द्यः गछित मध्ये मूजम्ह कल्खु अजिमा व गणेद्यः बाहेक मेपिं छुछु व सुसु देवदेपीं ख धइगु सिमदु । अथेसां कल्खु अजिमायात थःगु कुलदेवीया रुपय् न्हापांनिसें हनावयाच्वम्हं श्री कलंकी मन्दिर संरक्षण तथा समाज सुधार संस्थाया कोषाध्यक्ष भाजु लक्ष्मण अधिकारीजुया धापु कथं मूलम्ह अजिमा कल्खु बालकुमारी अजिमाया पाय्छि लिउने च्वंम्ह व लिउने जवं तापक तापक बिराजमान जुयाच्वपिं निम्ह व खवय् लिउने तापाक लहरीं बिराजमान जुयाच्वम्ह मध्ये न्हापंम्ह द्यः नापंयाना अमूर्त द्यः त प्यम्ह भैरब हे खः । अथेसां सुसु भैरब खः धाय् मफुगु । अथे हे अजिमाया जवय् लहरीं बिराजमान जुयाच्वपिं निस्वम्हः म्ह अमूर्त द्यःत मध्ये झिन्याम्ह म्ह पाःला द्यः (संकटा) झिखुम्हम्ह माहाकाल अथे हे खवय् लहरीं बिराजमान जुयाच्वपिं निखुम्ह म्ह मध्ये न्हय्म्हम्ह (अजिमाया लिउने खवय् तापाक च्वम्ह) भैरब, च्याम्हम्ह मनकामना, झिन्हेम्हम्ह दक्षिणकाली व निछम्हम्ह गणेशः या अमूत मूर्तितः खः धईगु अधिकारीजुया भनाई दु ।
          कल्खु अजिमा देगक्षेत्रया पूर्व दक्षिणय् नारांद्यया शनि अवतारया रुप मानेयाना तम्ह वङ्गलसिमा दु । थ्व सिमांया छगु हांगा कल्खु अजिमायात कुका च्वंगु खनेदु । दक्षिणतर्फ शिवलिङ्ग, पारिजात स्वाँया सिमा, तुलसीया मथ, सूर्यः, बिश्वरुपया मूर्ति, महालक्ष्मी व सरस्वतीया मूर्त मूर्ति, अथेहे सप्तऋषिया अमूर्त मूर्ति व दक्षिण तर्फय् कमल भैरबया अमूर्त मूर्ति दु । थ्व अजिमाया देगलय् पौ मदु । खुल्ला सर्गःया क्वय् बिराजमान जुयाच्वम्हं अजिमायात न्हेगः ध्यैदुम्ह नाग व देगःया प्यकुने च्वय् प्यम्ह नाग पासं कुका स्वभाय्मान याना देगःयात समायाना तगु दु । थ्व प्यम्ह नागपासं यानाः मस्यूपिन्स थ्व देगःयात नागमन्दिर न धाय्गु यागु खनेदु ।
          कल्खु अजिमाया बारे थीथी किम्बदन्तीतः न्यनेदु । इतिहासकार बाशुपासाया धापू कथं थ्व कल्खु अजिमा छगु थासं यें देय्या असंत्वालय् च्वनेगु बाचायानातगु खसा न अजिमा अन असनय् च्वनेगु इच्छा मदया तान्त्रिक निपूर्णम्ह छम्ह गथु (मालाकार) यात म्हङसेम्हना असने च्वनेगु इच्छाया मदुगु व गंछिद्यःतः नापं थःत यें देशया पश्चिम भेगय् बिष्णुमती खुसीपारी येंकेत अजिमां उजं यिबा बिज्यागुलिं अजिमाया उजं कथं तान्त्रिक निपूर्णम्ह गथुं थःगु तन्त्र शक्तिं बालकुमारी अजिमा व अजिमा गंछि गणतः नापं ज्वना बिष्णुमती खुसी पारी जङ्गल जुया वगु बखतय् अबलेया न्हेपंखा धइगु थ्व थासय् थ्येंका अजिमां जित थन हे ति धया उजं यिबा बिज्यागुलिं अजिमाया उजं कथं थन न्हेपंखा धइगु थासे हे बिराजमान यानाःतगु खः धइगु भनाई खनेदु (भगवतीका सहस नाम–चन्द्र बहादुर थापा) । लिपा वना वहे बालकुमारी अजिमाया ना  कल्खु अजिमाया नामं प्रख्यात जुया वगु खनेदु । सुया छें व छेंजः पिनिगु बिचय कलह जुया बिध्न जुसा थ्व बालकुमारी अजिमाया स्वचित व एकचितयानाः पुजाअर्चना यातधासा कलह समाप्त जुया छें शान्ति जुइगु हुनि व थ्व अजिमा बल्खु खुसी व कर खुसीया बिचय् बिराजमान जुयाच्वंगुलिं थ्व अजिमाया नां कलह व खु (खुसी) संमायोजन जुया कलह ं खु  (खुसी) . कल्खु अजिमाया नामं प्रख्यात जुयावंगु खः धइगु थन न्यनेदु । लिपावना कल्खु खँग्व न अपभं्रस जुया कलंखु (कलङखु) जुवंगु खनेदु । कालन्तरे वना कलंखु खंग्व न हान अपभ्रंस जुया कलंकी अजिमा बाय् कलंकी माईया नाम प्रख्यात जुया न्हेपँखाया जां हे कलंकी जुया प्रख्यात जुया वंगु प्रस्त हे खनेदु । थ्व खँया पुस्ति थन अजिमा थाय् बि. सं. १९६४ बैशाख शुक्ल अक्षेतृतिया जेष्ठ २ गते रोज ४ मिति उल्लेखयाना न्हेपंखाया डिठ्ठा मान बहादुर अधिकारीजूं २२ धार्निया तग्व गं, २७ धार्निया ढलौटया डल्लु (देवा) ४८ ग्वः व ढलौटया हे निम्ह सिंह अजिमायात छागु बखतय् तग्व गँया शिलाया खम्बाय् च्वयातगु शिलालेखँ प्रस्त हे खनेदु । थ्व तग्व गँ छाम्ह अधिकारीया परिवार पाखें दय्छक अक्षेतयतृतिया कुन्हु अजिमायात पुजायाना छमुरी समयबजी छाया सकलयात इनाबिगु न्हापा न्हापा परंम्परा दुगु खसान आ थौकने धासा छमुरी समयबजीया पलिसा निफाति जक समय छाया इनाबिगु ज्याः जुयावयाच्वंगु खनेदु ।
कल्खु बालकुमारी अजिमा व असं बालकुमारीया नापं मध्यपुर थिमि बालकुमारी अजिमा नापं स्वापु दुगु किम्बदन्ति न थीथी कथं थन न्यने दु ।थन न्हेपंखा÷कलंकीया ज्याथः जिथिपिनिगु धापु कथं थ्व कल्खु बालकुमारी अजिमा थन हे उत्पत्ति जुगु । न्हापा न्हापा यें देय्या पूर्वभेगया मध्यपूर थिमिं छुं मनुतसें थ्व बालकुमारी अजिमायात गंछि द्यः नाप तान्त्रिक बिधिपूर्वकं साला थिमि येंकेगु तात्वना यंकगु बखतय् छुं हुनि असं केलत्वाःलय् छचा बाय् च्वना अन न थिमि वं वलय् छम्ह अजिमा अन असनय हे थाःगु मेमेपिं द्यःत जक थिमि थ्यगु खः धइगु न्यनेदु । अथे हे मेगु छगु भनाइ न न्यनेदु कथं मध्यपुर थिमि बिराजमान जुयाच्वम्हं बालकुमारी अजिमाया द्यः खलःत दय्छकअक्षतृतिया कुन्हु गुप्तरुपं थन कल्खु बालकुमारी अजिमायात पुजा या वईगु न्हापा न्हापा परम्परा दु तर अथेसाँ थौकन्हे धासा थिमि बालकुमारी अजिमा खलःत पाखें पूजा व मव छु हे सिमदु धइगु भनाई दु । थिमि बालकुमारी अजिमा प्रख्यात प्यम्हं बालकुमारीत मध्ययाम्ह छम्ह खः ।
          राणा प्रधानमन्त्री वीर शम्शेरया शासनकालय् यें देशं थानकोट वनेगु मोटर लँ दय्के धुंका राणाकालया अन्त जक न राज्यया तधंपिं मनुतः देशं पिहाँ वनि बलय् व पिनं नेपाः या यें देशय् दुहाँ वइबलय् थन अजिमाया देगः क्षेत्रय् भाइभाइदारतय्त उपस्थित जुइत उर्दीयाना मुनेगु व बिदाई याइगुया नापं वइगु बखतय् लसकुस याइगु चलन दुगु खँ स्व. सरदार भीम बहादुर पाण्डेजुया नेपाल ग्रन्थय् च्वयातगु खँ न्यनेदु ।
थ्व कल्खु बालकुमारी अजिमा÷कलंकी माई यात स्थानीय अधिकारी परिवार, सुनार गाँया सुनार परिवार तः व किपुया छु सार्की परिवारतयसँ थःगु कुलदेवीया कथं देय् छक देगु (कुलदेवता) पुजा यानाः वयाच्वंगु दु ।
साविक कलंकी गा.वि.स.या कल्खु अजिमा÷कलंकी माई शक्तिशाली व साक्षातम्ह अजिमा खसान २०४६ साल न्हयःतक थन शक्ति पीठय् संरक्षणया अभावं १९६४ सालय् डिठ्ठा मान बहादुर अधिकारीं द्यःयात छाया तगु गँ, डल्लु व ढलौटया निम्ह सिंह न्हापा हे खुया येंकेधुंकल । न्हापा न्हापा द्यःवं झीत संरक्षण व सुरक्षा यानाः वयाच्वंगु खःसा थौं वयाः द्यःयात हें झीसं संरक्षण व सुरक्षा यायेमाःगु अवस्था जुजुं वयाच्वंगु जकमखु व अवस्था वहे धुंकल । थ्व खँयात न्हेपंखा÷कलंकीया बासिन्दा व अजिमाया श्रद्धालु भक्तजन तय्सँ वाचाय्का कल्खु अजिमा÷कलंकी माईया संरक्षण व संभार याय्मागु खँय् चितासुतया सकल संगठित जुया ब्याक्क सल्लाह साहुतियाना सहलह कथं भाजु गज बहादुर खत्रीजुया अध्यक्षताय् “श्री कलंकी स्थान जिर्णोद्वार तथा सरसजावत समिति २०४६ या नामं छगु कमिटि पलिस्थायाना वडा कार्यालय का.म.न.पा. व श्रद्धालु भक्तजन पाखें आर्थिक ग्वाहालीकया भाजु बम बहादुर रायमाझीया रेखदेखे कल्खु अजिमा÷कलंकी माई देगः व देग क्षेत्रया जिर्णोद्वार याना आया स्वरुप हगु खः । लिपा २०५४ सालनिसें “श्री कलंकी मन्दिर संरक्षण तथा समाज सुधार संस्था विधिवत कथं दर्ता यानाः न्हिया न्हिथं नित्य पूजा, सन्ध्याकालिन आरती, मोहनी, स्वन्ति, तिज इत्यादी इलय् बिशेष पूजा, बार्षिक पूजा, देगःया सुचुपिचुया नापं दँय् छक रङ्गरोगन याय्गु, हिटी, बिजुली मतया सुविस्था व अजिमा थाय् श्रद्धालु भक्तजन तेसं छागु तिसातःया नापं छगु जिन्सी खाता दर्तायाना छम्ह पूजारी  छम्ह सुसारे[रेखदे कर्ता  ] व तहलुवाया व्यवस्था याना द्यः, द्यःग क्षेत्रयात संरक्षण व व्यवस्थित याना वया च्वंगु दु ।
           यें देशय् दुने व देशं पिनेया अजिमायुक्त शक्ति पीठतः व मेमेगु थीथी धार्मिक स्थलतः संरक्षण व संभारया अभावय् लथालिङ्ग जुयाच्वंगु यक्व हे खने दु । संरक्षण व संभारया अभावय् लथालिङ्ग जुयाच्वंगु शक्तिपीठत व धार्मिकस्थल व अनया श्रद्धालु भक्तजन तय्गु लागिं थ्व कल्खु अजिमा÷कलंकी माई शक्तिपीठ छगु उदाहरण जुइफु ।