Thursday, February 16, 2017

नेवार महिला सदैब सौभाग्यवती रहनछन् , कहिल्यै विधवा हुन्नन्

नेवार महिला सदैब सौभाग्यवती रहनछन् , कहिल्यै विधवा हुन्नन्
~~~~~

        वैदिक सनातनी समाजमा पतिको मृत्यु पछि महिलाहरुले बांकी जीवन आ-आफ्नो परम्परागत सामाजिक मान्यता अनुसार सामान्य जीवन भन्दा बेग्लै कष्टकर जीवन यापन गर्नु पर्ने परम्परागत संस्कार रहेको छ । विधवा जीवन वैदिक सनातनी याने हिन्दू महिलाहरुका लागि एउटा कष्टकर चुनौती हो । तर पनि हिन्दू नै भएतापनी नेवार समुदायका महिलाहरु कल्यै विधवा हुन्नन् । आफ्नो पतिको देहान्त पश्च्यात पनि सदैव सौभाग्यवती नै रहिरहने नेवार रितिथिती र शास्त्रीय मान्यता एवं सामाजिक मान्यता कायम रहि आएका छन् । नेवार समाजमा बालबिवाह र सति प्रथा जस्तो अमानविय कू प्रथा भित्रन नदिन एउटा प्रगतिशिल र क्रान्तिकारी रितिथिति बिधिब्यवहारको संस्कार चलनमा ल्याई  थालियको " इही " संस्कार नै यसको मूल आधार हो ।
     
      विवाहित लोग्ने मरे पछि पत्निहरुले सह-गमन गर्नु पर्ने अथवा सतिब्रत( पतिब्रतामा)रहनु पर्ने  वैदिक धर्म शास्त्रका ग्रन्थहरुमा उल्लेखित गरियकाले  वैदिक प्राचिनकालदेखी नै आफ्ना लोग्ने मरे पछि पत्निहरु कोहि सति गै सह- गमन गर्थिय भने कोहि सती धर्ममा रहन्थे । यसै कारणले नेपाल र भारतीय हिन्दू समाजमा महिला हिंसाका सब भन्दा चरमरुपमा रहेको बालबिवाह र सती प्रथा तथा बिधवा प्रथाले जडा गाडियकाले यस समाजमा बिधवा जीवन एउटा अभिसापका रुपमा कायम भै आएको देखिन्छ । महिलाले विवाहित लोग्ने मरे पछि जिउँदै लोग्नेको लास सँगै जिउँदै जलेर सती गएर सह-गमन गर्नु पर्ने अथवा सतीब्रत याने पतिब्रतामा रहि नरकिय जीवन यापन गर्नु पर्ने शास्त्रीय मान्यता रहेका कारण विधवा विवाह गर्नु हुन्न अर्थात विधवाले विवाह गर्न हुन्न भन्ने प्राचीनकाल देखि नै समाजिक मान्यता रही आएको देखिन्छन् ।
      नेपालमा राजा त्रीभूवनको शासनकालमा २५ आषाढ १९७७( ८ जुलाई १९२०)मा तातकालिन राणा प्रधानमन्ती चन्द्र शमशेरले कडा कानून नै बनाई सती प्रथाको अन्त्य गरेतापनी विधवा महीलाहरुले नरकीय जीवन यापन गरि नै आएका थिए भने केही वर्ष अघि देखि अग्रगामी प्रगतिशिल विचार र समाज सुधारको गतिको क्रममा विधवा महीलाहरु विवाह गर्न र गराउन राज्यले प्रोत्साहान दिने कार्य थालिन्दै आएका छन्  । तर महीला सदैव सौभाग्यवती रहि कहिल्यै विधवा नहुने शास्त्रीय र परम्परागत सामाजिक मूल्य मान्यता रहेको बिधिव्यबहारको संस्कार नेवार समाजमा गैर नेवार समाजको भन्दा पृथक र भिन्न विधि व्यबहारको " इही " संस्कार नेवार समाजको सभ्यताको सुरुवाट देखि नै चलन कायम भै आएको देखिन्छन् । त्यसै कारण इही संस्कारका विषयमा बिद्वान स्वयम्भूलाल श्रेष्ठजी यसलाई प्रगतिशिल र क्रान्तिकारी कदम हो भन्ने आफ्नो विचार राखेको देखिन्छ। देशमा अन्य विषयहरुमा ऐन कानून निर्माण भएतापनी विधवा प्रथा र विधवाको मान्यतालाई अन्त्य गर्ने ऐन कानून बनाएन तर पनि नेवार समाजमा भने यस्तो यस्तो मान्यता नै छैन । नेवार समाजले यसलाई जातिय गौरबता मान्नु पर्ने कुरा श्रेष्ठजीको भनाईरहेका देखिन्छन् ।
       " इही " भन्नाले हाम्रो मनमस्तितमा सानू बच्चामा नेवार कण्याहरुलाई गर्नु पर्ने एउटा सामान्य संस्कार मात्र हो भन्ने लाग्छ । तर नेवार भाषामा " इही " को शाब्दिक अर्थ इहीपा याने विवाह हो । आजभोलि सभ्य समाज बिकाशका नाममा नेवारहरुले वास्तविक जिवनमा गरिने विवाहलाई इहीपा भन्ने परम्परा त्याग्दै नेवार मौलिकता आफैले मास्दै आएको यहाँ देख्न सकिन्छ । विवाहको निमन्त्रणा पत्रमा समेत  इहीपा " नलेखी " शुभ-विवाह " लेख्ने परम्परा थालिन्दै आएका छन् । जुन नेवार परम्परा र मौलिकतालाई मास्ने काम नेवार आफैले गर्दै आएको यहाँ  प्रस्त नै देख्न थालेका छन् ।
          सनातन हिन्दू संस्कारमा सोह्र संस्कार हुन्छन् तर पनि नेवार समुदाय भित्र हिन्दू नै भएतापनी दशकर्म संस्कार मात्र हुने गर्दछन् । दशकर्म संस्कार मध्य छोरीलाई गरिने संस्कारहरु मध्यका एक संस्कार " इही" संस्कार हो ।       सामान्यतया नेवार समुदायमा छोरी पाँचदेखी सात,वर्ष भित्र इहि संस्कार गर्दा उत्तम मानिन्छन । यो संस्कार सनातन धर्मले निर्देशित विधि हो भन्ने प्रमान आदित्य पुराणमा उल्लेखित पंक्ती " पिपलाम्बु सुवर्ण वा श्रीफलै:सार्धमुव्दहत । एभि: समुध्द हे बृषलीत्वात प्रमुच्यते ।। अर्थात - पिपल, जल, सुन वा बेल यी मध्य कुनै एकसंग कन्याको बिवाह गरिंदा ती कन्या बृषली( चणडालिनी) हुनबाट जोगिन्छे ।
        सनातन हिन्दू धर्म अनुसार कन्यालाई बार्ह वर्षभित्र कन्यादान गरिएन भने ती कन्या रजपूर्ण हुन्छे । आफ्ना कन्याहरु विवाह पूर्व रजपूर्ण याने रजस्वला भयो भने तिनका बुवाआमा र दाजुभाई नरक जाने छन भन्ने कथन रहेका छन । आफ्ना छोरी चेलीको रज-दोषबाट मुक्तरही नरक जानबाट वच्न नै गैर नेवार हिन्दूहरु आफ्ना छोरीचेलीलाई सानैमा कन्यादान गरि बालविवाह गराई कन्यादानको पून्य लिने चेष्टा गरेको देखिन्छ्न । यसै कारणले गैर नेवारहरुमा बालविवाह जस्तो कुप्रथाले जडा गाडेको हुनसक्दछ्न । धर्म शास्त्रले निर्देशित गरीए अनुसार आफ्ना छोरीचेलिको रज-दोशकारण नरक जानू पर्ने सन्त्रासले पनि आफ्नु समुदायमा बालविवाह जस्तो कुप्रथाले प्रवेश पाउन सक्ने  संभावनालाई  निषेधित गर्न नेवार समुदायका पूरर्खौली बिद्वानहरुले चलाखीपूर्ण तरीकाले सनातन धर्मशास्त्रले निर्देशित गरीएअनुसार नै नितिगतरुपमा नै यो संस्कार र प्रथा प्रतिपादनगरि एउटा प्रगतीशील तथा कार्न्तिकारी संस्कृतिको बिकाश गरि दिए ।
        नेवार समुदायमा इहि गर्ने यो संस्कार कहिले देखि सुरुभयो भन्ने लिखित आधार कहिँ कतै देखिन्दैनन । तथापि यो संस्कार सनात देखि नै चलीआएको मानिन्छन । यो इहि संस्कार नेवार समुदायको छुट्टै पहीचान भएतापनी नेवार समुदाय भित्रकै शाही(खड्गी),द्य:ला(पोडे च्यामे),कपाली(जोगी, दर्सनधारी) र धोवी(कनौजी, मघैया) लगायत केही नेवार जाती उपजातीले यो संस्कार लाई अंगाली आएको देखिन्दैनन । किन यो संकारलाई अंगालेन  भन्ने विषयमा एउटा खोजको विषय हो । तर आजभोली केहीले यस संस्कारलाई देखासिखी रुपमा अंगालेको पनि देखिन्छ । तर पनि शाही( खड्गीक, नाय:,सिंह) समुदायले आज सम्म पनि यस संस्कारलाई अंगालेको छैनन । कीन अंगालेन त भन्ने विषयमा शाही जातिको पहिचानको सवालमा चिन्तशिलरहनु हुने बामान शाही र बिनोद शाहीको भनाईमा  " हामी शाही( खड्गी,नाय: सिंह) नेवार सूचिकरण भित्र परेतापनी वास्तवमा हामी नेवार हैनन , राजपुत सिंह हो । शाही जाती भित्र पनि  विभिन्न उप-जातीहरु भएको "भनाई रहेकाछन ।
      पौराणीक स्वस्थानी कथामा उल्लेखित भएअनुसार - पार्वतीले श्री स्वस्थानीको व्रत प्रभाववाट महादेव पति पाए पछी पार्वतीले आफ्नो माईती घरको चेलीले आफुसरह अखण्ड शौभाग्यती हुन पाउन वर माग्दा - "सुवर्णकुमार(हिरण्य गर्भ:) संग कन्याको विवाह भयो भने सदा सर्वदा हिमालय पर्वतका महीलाहरु शौभागवती हुनेछन" भन्ने महादेवले पार्वतीलाई दिनुभएको वरदान अनुसार नेवार महीलाहरु कहिले पनि विधवा नहुन र सदा सर्वदा शौभाग्यती नै हुने छन भन्ने धार्मिक नितिनियम बमोजिम पूर्वजले पछिका आफ्ना सन्तानहरुको कल्याणका लागि देवादीदेव महादेवको प्रतिकका रुपमा बेल फललाई उपस्थितिमा राखी याने साक्षी राखी बिष्णु भगवानको प्रतिकका रुपमा सुवर्ण कुमार(हिरण्य गर्भ:)संग वैदिक तन्त्रनिर्देशन अनुसार इहि याने इहिपा गराई यो इहि संस्कार थिति चलाई गएको रितिथिती संस्कार त्यसैबेला देखि हिमाली पर्वत क्षत्र नेपालमण्डलका नेवारहरुमा चलेको हुनु पर्दछ । यही सनातान धार्मिक मान्यता अनुसार नेवारहरुको शुध्द नेवार रितिथिती अनुसार याने मौलिक रितिथिती अनुसार विवाह गर्ने अवसरमा ज्वाइँ हुने व्यक्ती याने दुलाहा हुने व्यक्ती जन्तिसंग जाने चलन छैनन । यसै कारणले पनि नेवारहरुको विवाह कार्यमा बाबुले कन्यादान गर्नु पर्ने चलन छैइन ।

         इही संस्कार बारे केही मान्यजनहरु बाट आफ्नो आलेखहरुमा लेखिएका केही भनाईहरु यहाँ स्मरण गर्न सान्दर्भिक देखिन्छन् -
(१) सरदार इकवाल अलि शाहले  नेपालका विषयमा लेखिएको पुस्तकमा - नेवार महीला लोग्नेको मृत्यु भै बिधवा भयो भने प्राथमिक विवाह बेलसंग गरेको विवाहको महत्व देखिन्छ । यसमा फेरि विवाह गर्न हुने सुत्र देखाउंछ , (२) इतिहासकार डिल्लीरमण रेग्मी आफ्नो प्राचीन नेपाल भन्ने पुस्तकमा " इही " बारे लेखेको छ - नेवारहरुको बालविवाह प्रथा छैन तर उनिहरुले आफ्नो छोरिचेलीलाई दैविक तथा स्थाई पत्नित्वको सिध्दान्तमा जीवनभर विधवा हुन सदाका लागि बचाई राखेको छ , (३) त्यस्तै अर्का एक बिद्वानले आफ्नो एक आलेखमा इही बारे भनेका छन् - नेवार महीलाहरु सानैमा बेलसंग विवाह गरेको कारण र बेलको सदा सर्वदा जीवन रहने भएकाले महीला कहील्यै  विधवा हुँदैनन् । वहाँ बिद्वानहरुको भनाई अनुसार " इही " विधवा नहुनका लागि गर्ने गरेको शास्त्रगत मान्यता प्राप्त संस्कार हो।
       पौरानिक कथामा जे जस्तो लेखिराखेको भएतापनी अथवा धार्मिक बिचारका मानिसलाई बोध गराउनका लागि धार्मिक रंग वा उपमा दिइराखेको हुनसक्ने भएतापनी यो " इहि " संस्कार गर्ने चलन एक चतुर बिद्वानको देन मान्नु पर्दछ । बिधवा भै प्रकृतिले उपहार  दिएको जीवन काम कृडा, आदि लाई तिताँजली दिई मन बाँधी बस्नु कम गार्होकाम हैनन । अन्य देश र अन्य जातजातियामा भरखरै मात्रै बिधवा विवाह गर्न र गर्ने चलन चलाई प्रत्सोहान दिन थाकेका छन भने नेवारहरुको पुर्खाले अघिनै यसलाई सामाजिक रुपमा नै मान्यता दिएर बिधवा भन्ने नै समाजमा नहुने गरि सदा सर्वदा सौभाग्यवती भैरहने धार्मिक र सामाजिक बिधिबिधान प्रतिपादन र व्यवस्थागरी उध्दारणीय काम गरि गए । आफू खुसी वा देखासिखी म बिधवा भनेर बस्ने नेवारहरुको कुरो अर्कै नै हो  तर सनातन नेवार परम्परामा चाहिँ छैनन ।
       नेवार समाजमा कन्याको वास्तविक दाम्पत्य जिवनका लागि गरीने विवाह ( इहिपा) आफनै मूल्य मान्यता रहेको भएतापनी सम्बन्ध बिच्छेदन गर्ने अर्थात पारपाचुकेको सरल प्रकृया, सामाजिक र सांस्कृतिक मान्यताका रुपमा नै छन र यस्को अधिकार महिलामा नै निहित छ । यस बाट महिलाहरुले आफ्नो पतिलाई सुपारी(ग्वय) फिर्ता दिएको कारणले सम्बन्ध(पारपाचुके) गर्ने कार्य पति जिवित अवस्थामा मात्र होइन जीवनको अन्तिम क्षणको अवस्थामा वा ब्रन्हनालमा पुगिसक्दाको अथवा मृत्यु भै सवयात्रा कै अवस्थामा वा चितामा आगो दन्कीरहन्दाका अवस्था समयमा समेत पनि सम्भव छ । हुनत यस विषयमा नेवार समाजभित्रमा नै अली फरक फरक मत रहेको पाइन्छन । कसैको यो सुविधा चितामा दागवती दिन्दा सम्म मात्र हुने छ भने कसैको दागवती दिई सकेपछी पनि सम्भव छ भन्ने गरीन्छन । र यति गरि सकेपछी महिलाले आसोच वार्नु पर्दैनन । त्यस पछि महिलाले एकल जीवन यापन गर्ने वा अन्य कुनै पूरुष संग विवाहगरी जाने वा नजाने भन्ने विषयमा निर्णय गर्न महिला आफै स्वतन्त्र हुनेछन भन्ने सामाजिक र सांस्कृतिक मान्यता रहेको छ । यो नेपालमा अघि मात्री सत्तात्मक राज्य प्रणालीको रहेको थियो भन्ने प्रमाणको अवशेष हो भन्ने सकिन्छ ।
       नेवार समाजभित्र आज कालन्तरमा आएर आफ्नो जातिय मूल्य मान्यातालाई जोगाई राख्ने अथवा मासी पथाउने क्रममा बिधवाको को मान्यता लिने पनि सूरु हुन्दै आयो । पति मरेको महिला बिधवा हो भन्दै खस ब्राम्हनको जस्तै सेतो कपडा लगाएर वर्खी बस्ने गर्दछन र गैर नेवार सरह एकल र अपहेलित जीवनयापन गर्ने सिको गर्दै आएका छन । तर पनि यस सिकोलाई नेवार समाजमा बाहीरीय गैर नेवार समाजको संगतको परीणामका रुपमा लिने गर्दछन । परम्परा र संस्कारका नाउँमा " इहि " संस्कार आज पनि अनिवार्य रुपमा गर्ने गर्दै आएकै छन । तर पनि अन्य समाजको नक्कल गर्ने कार्य पनि भएका छन । यस बाट नयाँ पुस्तालाई इहि संस्कार भित्रको गुह्य अर्थ(कुरा) आज पनि आश्चर्यको विषय रहीरहे कै छ । नेवार समाजभित्र हिन्दू र बुध्दिस्त धर्ममा प्रभाव पर्ने क्रममा आफ्नो आफ्नो जातिय मौलिक्ता र जातिय पहीचान बिरसने सुरु भयो वा अर्थ नबुझेपनि यस्को निरन्तरन्तारही नै रहेका छन । सहज र आदिवासी जीवन शैलीमा नेवार समाजभित्र बाह्य प्रभावलाई रोकलगाई(निषेधित्त गराई) बालविवाह र बिधवाको मान्यता नदिन " इहि " संस्कार चलाई आएको हो ।
        नेवार समाजमा लैगिकभेदलाई बदवाको तेवा दिन कुनै पनि आधार धार्मिक ग्रन्थमा देखिन्दैन । यहि कुराको आधारमा नेवार समाजमा महीलाको स्थान पूरुष सरह समान रहेको प्रस्त रहेको देखिन्छ । तैपनी विभिन्न समय र परिस्थितिमा देखिने असमानताको प्रस्नमा त्यस्ता भेदभाब देखिन थालिएको सहि नै हो । तथापी त्यसलाई परम्पराका रुपमा लिनु र मान्नु चाहिँ सहि छैन । त्यो त अन्य समाजको प्रभाब र बिजृती अनि बिसंगती हो । मौलिक मान्यता , संस्कृती र बिधिब्यवहार माथी परेको बाहिरी प्रभाब हट्ने हो भने लैंगिक समानताको जीवनशैली स्वत: पुन:स्थापित हुन्छ र  यो हुन अनिवार्य पनि छ ।
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~±±~
कृपया
कृपया यसै ब्लकमा रहेको मेरो
" इही नेवाः थिती "
सन्धया टाइमस न्हिपौ ने. सं. ११३२ सिल्लाथ्व १३ (२०६८ माघ २२)
 र
 " नेवार जातिको मौलिक पहिचानको संस्कार " लेख पनि हेर्नुस ।

http://shilpakarpm.blogspot.com/2016/07/blog-post_13.html?m=1
~~~~~
http://shilpakarpm.blogspot.com/2016/07/blog-post_13.html?m=1

Thursday, January 5, 2017

शिल्पकार जातिको जातीय पहिचानको सवाल





शिल्पकार जातिको जातीय पहिचानको सवाल


प्रकाश मान शिल्पकार



        नेपाल देश विविध जातजति, धर्म, कला, संस्कृति र विविध व्यवहारको नामबाट परिपूर्ण देश हो ।नेपालको जातजाति मध्ये नेवार समुदायभित्र पर्र्ने नौ थरको संयोजनको रुपमा मानी आएको उदास जाति भित्र रही आएको आदिकाल देखि पुस्तेनी काठको सामाग्री बनाउने वा काष्ठकला सम्बन्धि शिपमा लागेका अझ स्पष्ट रुपमा भन्नु पर्दा पुस्तौ पुस्तादेखि काष्ठकला  सम्बन्धि काम गर्ने श्रमिक वर्ग नेवार समुदाय (जाति) मध्ये शिल्पकार जाति पनि एक हो । अर्थात नेपाल मण्डल भित्र नेवार समुदाय (जाति) मा काष्ठकला सम्बन्धि काम गर्ने श्रमिको थर (जात) शिल्पकार हो भन्ने तथ्य प्रमाणहरु लिच्छविकालीन तथा मल्लकालीन इतिहार ऐतिहासिक पूरातत्विक दरवार, मठ, मन्दिर र जात्रा पर्वहरुलाई अध्ययन अनुसन्धान गरि हेरिएमा प्रस्त हुन्छ ।
 नेवार वर्ग समुदायको कुनै पनि जातजातिको परिचय दिंदा वा कुरा गर्दा नेवार समुदायको विषयमा कुरा नगर्ने हो भने वा परिचय नदिने हो भने परिचय दिने को कार्य अधुरो नै हुनेछ । किनभने नेवार एउटा जात वा थर (समुदाय) मात्र नभई नेपालकै पर्यायवाची पहिचान हो । अर्थात नेवार आपैmमा जात होइन एउटा राष्ट्रियता नै हो । नेपाल एकीकरण पूर्व काठमाण्डौ उपत्यकालाई नेपाल (नेपाल मण्डल) र नेपाल भित्र बसोबास गर्ने जुनसुकै जातजति अथवा धर्मालम्बीलाई पनि नेवार नै कहलाइन्थ्यो र यसबाट हामी निक्र्यौल के गर्न सक्छौ भने नेवार नेपालको ऐतिहासिक पहिचान हो र नेवार राष्ट्रियता भित्र उत्तर चीन, दक्षिण भारतको इतिहासलाई समेत संयोजन गर्दै आफ्नो भौतिक अस्तित्वलाई पहिचान दिन सक्ने शक्ति समाहित (निहित) छ । एउटा राष्ट्र सञ्चालनार्थ आवश्यक जात, जाती, धर्म, संस्कृति संयोजन नेवार राष्ट्रियता भित्र समाहित छ ।
       नेवार समुदायको मूलभाषा तिब्बती र बर्मेली भाषा भित्रको भनिएता पनि लिच्छिविकालीन पछि संस्कृति र मल्लकाल पछि मैथली, खस, फारसी, उर्दू तथा अन्य भाषाभाषीको संस्कृति समेत संयोजन हुंदै आएको देखिन्छ नेवार भाषा । नेवार भाषालाई नेपाल भाषाको नामले सम्मानित गरिआएको छ । नेवार समुदायको आफ्नै मौलिक लिपिको पनि व्यवस्था छ । स्मरणरहोस हामी नेपालीले लेख्दै आएको देवनागरिक लिपि हाम्रो मौलिक लिपि होइन यो हाम्रो छिमेकी राष्ट्र भारतको मौलिक लिपि हो । यस नेवार समुदायको मौलिक लिपिहरु मध्येका रन्जना लिपि संयुक्त राष्ट्र संघमा प्रस्तुत गरेर नेपाललाई एउटा स्वतन्त्र सार्वभौमसत्ता सम्पन्न राष्ट्रको दर्जा लिन र दिन हामी नेपाली सफल भएका छौं । बिश्वका उत्कसष्ठ लिपिहरु मध्यमा हाम्रो रञ्जना लिपि पनि एक पर्दछन् । यो हामी समस्त नेवार समुदायकै गौरवानिक विषय हो भने यस विषयमा हामी समस्त नेवार समुदाय गदगद छौं पनि । यीनै नेवार समुदाय भित्र पर्ने नौ थरको संयोजनको रुपमा आएको उदास जाति भित्रको जाति भध्यको शिल्पकार जाति पनि एक हो ।
        परिचय (क्ष्लतचयमगअतष्यल)ः
शिल्पि वास्तुकारका रुपमा परिचित शिल्पकार (सिंकःमि) समुदाय लिच्छवीकाल, मल्लकाल हुंदै शाहवंश र आज गणतान्त्रिक युगसम्म आइपुग्दा विभिन्न कलाप्रेमी, विद्वान, बुद्धिजिवी, राजा, महाराजाहरुले समेत विद्वान शिल्पी बास्तुकलाकारिताको रुपमा लिई आफ्नो परम मित्र एवंम सल्लाहकारहरुको रुपमा लिई आएको इतिहासले देखाउँछ । यो समुदाय काठमाण्डौ उपत्यकामा रहेको अन्य रैथाने समुदाय (जाती) जस्तै नेवार समुदाय भित्र पर्ने नौ थरको संयोजनको रुपमा मानी आएको उदास (उदाय, उराय्) जाती भित्र रही आएको परापूर्व कालदेखि प्रस्तुर वास्तु काष्ठकला, मूर्तिकला एवं आधुनिक शिल्पकला (फार्निचर) को ज्ञाताका रुपमा शिल्पकार (सिंकःमि) जाति परिचित छन् ।
        उदास जाति (समुदाय) भित्रका अन्य विभिन्न जातजातीहरु हुन शिलाकार          (लोहकःमि), ताम्राकार (तवः तमोट), सिख्राकार (अवाः) कंसाकार (कसाः), सिन्दुराकार   (सिं), बनियाँ, तुलाधर र शिलालिक (मधिकःमि) तथा शिल्पकार (सिंकःमि, कःर्मि) समेत गरी नौ थरको संयोजनको रुपमा रही मानी आएको उदास समुदाय हो भन्ने मान्यता कायम भई आएको छ । उदास समुदाय नौ थरको संयोजनको रुप हो भन्ने विषयमा आज सम्म कुनै बैज्ञानिक आधार तथ्यहरु प्रस्त हुन भने सकिरहेको छैन । यो खोजकै विषय रहेको छ । यस उदास समुदायभित्र परेको मानि आएको शिल्पकार (सिंकःमि) आदिकाल देखिनै काष्ठकला तथा वास्तुशिल्पकलाका धनि हुन ।

उत्पत्तिः
       शिल्पकार जातीको उत्पत्ति कहिले र कहाँबाट भयो भन्ने सत्य तथ्य यही नै हो भनि आजसम्म कसैले भन्न नसकिएता पनि नेपाल मण्डलको जात्रा, पर्व, मठ, मन्दिर, ऐतिहासिक पुरातात्विक दरवार आदिको अध्ययन गरी हेर्दा यो जाती आदिकाल देखि नेपाल मण्डल (काठमाण्डौ उपत्यका) को आदिवासी जनजाती हो भन्ने देखिन्छन् ।

परंपरागत मूल वासस्थानः
       शिल्पकार जातीको परंपरागत मूल वासस्थान भनेको नेपाल मण्डल (काठमाण्डौ उपत्यका) को बही, बहाल, बिहार आदि क्षेत्रका नजिक वा आसपास रही आएको पाइएका छन् ।
भक्तपुरका केहि शिल्पकार परिवारहरु खास गरेर भक्तपुर नगर १७ वडा भारभाचो टोल स्थित श्री राधाकृष्ण शिल्पकारको घरमा आगंद्यः रही आएका शिल्पकार परिवारहरु मल्लकालीन राजा भूपन्द्रि मल्लका शासन कालनमा ङयातपोल देगल (पाँचतल्ले मन्दिर) र ५५ झ्याले दरवार निर्माणका लागि राज आज्ञा बमोजिम पाटनबाट भक्तपुर आई ऐतिहासिक निर्माण कार्यमा संलग्न भई भारभाचो टोलमा स्थाई बसोबास गरी आएको हो भन्ने आगंद्यः छेँ का घरधनी तथा अन्य बुढापाकाहरुको भनाई रहेको पाइन्छन् ।
आधुनिक वासस्थान र पेशाः
       यो शिल्पकार जाती (समुदाय) आजभोली आफ्नो परंपरागत वासस्थानबाट अन्यत्र काठमाण्डौ र काठमाण्डौ उपत्यका बाहिर विभिन्न स्थानमा बसाई सरी स्थाई बसोबास गरी आफ्नो समुदायको पहिचान दिई आइरहेका छन् । यो समुदाय काठमाण्डौ उपत्यकाको विभिन्न रैठाने समुदाय जस्तैः नेवार समुदायभित्र पर्ने समुदाय हो । यस समुदायको मातृभाषा नेपाल भाष (नेवार भाषा) हो । यस समुदाय परापूर्वकाल देखिनै वास्तु शिल्पकला, काष्ठकला र आधुनिक काष्ठकलाको पेशा गरी आएकोमा हाल आएर केहि परिवारले आफ्नो परंपरागत पेशालाई परिवर्तन गरी समेसाक्षेप अन्य अनुकुल पेशामा विस्थापित भै गएको पाइन्छन् । २०१७ सालको राजनैतिक परिवर्तन पश्चात केहि शिल्पकार परिवारहरुले आफ्नो मौलिक थर शिल्पकारलाई (मौलिक पहिचान) लाई परिवर्तन गरी आएको देखिन्छन् । शिल्पकार समाज बिच धनी र गरीबको मतभेदबाट दुष्ट प्रभावित भई एउटै समाज एक ठाउँमा बस्न नसकी काठमाण्डौका अधिकांश शिल्पकार परिवारहरुले आफुलाई “स्थापित” को रुपमा परिचित गराई आएको पाइएको छ भने ललितपुर पाटन र भक्तपुरका शिल्पकारहरुले आफुलाई शिल्पकारका रुपमा नै आफुलाई परिचित (पहिचान) गराई आएको पाइएको छ ।

सनातन धर्मः
       उदास समुदाय अधिकांश बुद्धधर्म मान्ने बौद्धमार्गी भएता पनि यस उदास समुदाय भित्र पर्ने कश्यप (काशि) गोत्रका यस शिल्पकार समुदाय भने अधिकांश सनातन धर्म शिव मार्गी र वैष्णवी मार्गी (हिन्दु धर्मालम्बी) भएको पाइन्छन् । यस समुदायले आफ्नो जन्मदेखि मरणसम्मका विभिन्न संस्कार तथा कुनै पनि धर्म कर्मका कार्यमा परंपरादेखि नै राजापाध्याय (द्यःब्रम्हू) लाई पुरोहितको काम गराई आएको छ । शिल्पकार समुदाय हिन्दू धर्मालम्बी हो भन्ने प्रमाण यी नै हुन् । कश्यप (काशि) गोत्रका यस शिल्पकार समुदायले भगवान श्री विश्वकर्मालाई आफ्नो कूल गूरुको रुपमा मानी आएको पाइन्छन् भने आफ्नो कूल रक्षाको लागि मात्रि शक्तिहरु (अष्टमात्रिका) पुज्ने गरी आएका छन् । यस जातीभित्र पनि अन्य जाती समुदायमा जस्तै विभिन्न उपनामको समूहहरु रहेका पाइएका छन् । उपनामको समुह अनुसार आ–आफ्नो उपनामको समुहको पहिचान अनुसार कूलदेवताको मोहडा विभिन्न दिशातर्फ रहेको पाइएका छन् ।

संस्कृतिः
      नेवार जातीहरु मध्ये तान्त्रिक दिक्षा (देखा) नलिकन कोहि पनि आफ्नो इष्ट देवताको कोठामा (आंगद्यः कोठामा) प्रवेश नपाउने शाक्य, बज्राचार्य र उदास जाती मध्ये यस शिल्पकार जातीको बिचमा पनि आचार्य (आचाजु) बाट तान्त्रिक विधिवत दिक्षा (देखा) नालिएका कोहि पनि आ–आफ्नो इष्टदेवता (आंगद्यः) को पुजा अर्चना र दर्शन गर्न समेत प्रवेश नपाउने परंपरागत प्रावधान भएबाट आफ्नो ईष्टदेवताको पुजा अर्चना तथा दर्शन गर्न समेत नयाँ पुस्ताका अधिकांश शिल्पकारहरु बंचित रहनुपर्ने भईरहेका छन् । आफ्नो ईष्टदेवको पुजा अर्चना र दर्शन गर्न नपाउँदा नपाउँदै पनि नयाँ पुस्ताका शिल्पकारहरु दिक्षा  (देखा) लिन अग्रसरता गरेको देखिंदैनन् । देखा लिएपछि चोखो नित्य भई नित्यकर्म गरी नियमित जपध्यान गर्ने झन्झट सबै आफुलाई टाढा राख्न चाहेको देखिन्छन् जसका कारण भविष्यमा गएर आगंद्यः (ईष्टदेव) को अस्तित्व नै खतरामा पर्ने अवस्था प्रस्त देखिरहेका छन् तर आपवादको रुपमा केहि यीनै शिल्पकार समुदायमा भने आगंद्यः कोठामा प्रवेश गर्न दिक्षा (देखा) लिनै पर्ने बाध्यता रहेको परंपरा देखिंदैनन् । देखा बिना आगंद्यः कोठामा प्रवेश गर्न नपाउने परंपरागत प्रावधान रहेको यस शिल्पकार समुदायको आगंद्यः को पुजा गर्न कारणवश देखा लिएका शिल्पकार परिवार सदस्य नभएको अवस्थामा तलेजु (तुलजा) बाट खतिएका आचार्य (आचाजु) बाट पुजा गराउने परंपरा रही आएको छ ।
आगंद्यः कोठामा प्रवेश गर्न पाउने प्रवेश आज्ञापत्रको रुपमा रहेको देखा र शिल्पी शिल्पकारहरुको श्रृजना काष्ठकला संग निकै महत्वपूर्ण र गहकिलो सम्बन्ध रहेको कुरा बुढापाकाहरुको भनाई रहेको पाइएको देखिन्छन् । शिल्पी शिल्पकार बुढापाकाहरुको भनाई अनुसार देखा लिएका शिल्पी शिल्पकारबाट श्रृजना गरिएका काष्ठकलामा जति जिवन्त देख्न र हेर्न पाइन्छ त्यति देखा नलिएका अन्य शिल्पी शिल्पकारबाट श्रृजना गरिएका काष्ठकला र प्रस्तुर मूर्तिहरुमा खास त्यति राम्रो जिवन्त देख्न पाउँदैनन् भन्ने पारखी आँखा भएका बुढापाकाहरु बताउने गर्दछन् । काष्ठकला र प्रस्तर मूर्तिहरु श्रृजना गर्दा अन्य सम्पूर्ण भागहरुमा शिल्पकलाको जिवन्त दिन सफल भएता पनि मुर्तिको अनुहार दृष्टिमा देखा नलिएका शिल्पी शिल्पकारबाट पूर्ण जिवन्त कला दिन सकिंदैनन् भन्ने परिपक्व बुढापाकाहरुको भनाई रहेको पाइन्छन् । त्यस्तै हिन्दू शिल्पी शिल्पकारले श्रृजना गरेका शिल्पकला र बुद्धिस्त शिल्पी शिल्पकारले श्रृजना गरेका शिल्पकलामा पनि भिन्नता रहेको छ भन्ने बुढापाकाहरुको भनाई पाइएका छन् । ऐतिहासिक पुरातात्विक काष्ठकला र शिलाका प्रस्तर मूर्तिहरुको प्रत्येक अनुहार तथा दृष्टिमा शिल्पकलाको जिवन्त रहेको देख्न र हेर्न हामी सक्छौं । शिल्पकार जातीबाट अलग भई स्थापित नयाँ पहिचान दिई जानुपर्ने कारणहरु मध्ये यो पनि एउटा देखिन आउँछन् ।
       देशको कला संस्कृतिलाई जिवन्त रुप दिई बिज्ञ र कलाकारका रुपमा परिचित भइरहेका पहिला पहिलाका शिल्पी सिंकःमि) नाइकेहरु (वास्तुविद्वानहरु) आजका आधुनिक भाषामा “आर्किटेक” पहिला देखि आजको बैज्ञानिक युग २१ औं शताव्दीसम्म पनि आफ्नो शिल्पकलाको ज्ञान आफ्ना सन्ततिहरुलाई हस्तान्तरण गर्दै जिवन्त राख्न सफल भइरहेका छन् । वास्तुशिल्पकलाका धनि राष्ट्रिय विभूति अरनिको जस्ता बाजेबराजुका पालादेखि आफ्नो परंपरागत पेशालाई नस्त हुन नदिकन देशको गौरब बढाउने देखि लिएर आजसम्म आफ्नो शिल्पकला जिवन्त राख्न शिल्पकार समुदाय सफल भइरहेका छन् । आज देशमा वंशगत शिल्पी शिल्पकार मात्र होइन अंगिवृmत शिल्पीहरु (गैह्र शिल्पकारहरु) ले शिल्पी पेशालाई अंगाली आएका देखिन्छन् ।
सयौं बर्ष अगाडी शिल्पी शिल्पकार एवं शिलाकार समुदायका बाजे बराजुहरुले दुःख कष्ट गरी आफ्ना हातले श्रृजना गरेर धरोहरको रुपमा हामीलाई छाडी गएको विश्व सम्पदा सूचीमा समेत परेका सुप्रसिद्ध ऐतिहासिक पुरातात्विक कलात्मक धरोहरमध्ये भक्तपुरको ५५ झ्याल दरवार, ङयातपोल देगल, चाँगुनारायण मन्दिर, काठमाण्डौको हनुमानढोका दरवार, तलेजु (तुलजा) भवानीको मन्दिर, नौतल्ले दरवार, देशय् मरु झ्याल, पाटनको वृmष्ण मन्दिर, पाटन दरवार विभिन्न स्थानको मन्दिरहरुमा श्रृजना गरिराखेको चौरासी आसन युक्त टुडाल आदि र नेपालको विभिन्न स्थानमा रहेको काष्ठकला तथा शिलाका प्रस्तर कलात्मक मठ मन्दिरहरु आज विश्व सामु हामी नेपालीलाई पहिचान गराइरहेका छन् ।
         इतिहासको विभिन्न कालखण्डमा शासकहरुको नुनको सोझो र बफादारी गर्दै शासकहरुले थोपारेको संस्कार, संस्कृति, विधि व्यवहार, धर्म र परंपरालाई शिरोपर तथा आदेशलाई पालना गर्दै नेपाल मण्डलको विभिन्न स्थानहरुमा शिल्पी (सिंकः मि) शिल्पकार र लोहँकःमि शिलाकार जाती (समुदाय) हरुले आ–आफ्नो शिल्पी पौरखी हातले अतुलनीय कलात्मक श्रृजना प्रतिस्थापना गरी आफ्ना सन्ततिलाई आ–आफ्नो पहिचानको छाप छाडी गएका यथार्थता कसैबाट लुकेको छैनन् ।
यीनै शिल्पी समुदायहरुको कलात्मक पुरातात्विक श्रृजनालाई अवलोकन गर्न आएका विदेशी पाहुनाहरुबाट राज्यले दैनिक करौडौं रुपैयाँ आम्दानी गर्दै आएको यथार्थता पनि कसैबाट लुकेको छैनन् । जुन पुर्खाको रगत पसिनाबाट श्रृजना भएका कलात्मक धरोहरले राज्यको आम्दानी मात्र भइरहेका छैनन् अपितु विश्वसामु देशलाई नै पहिचान गराई रहेका छन् । आज उनकै सन्ततिहरुको पहिचान बिलिन हुने अवस्थामा पुगेका छन् । अर्थात गौरवमय शिल्पी शिल्पकार र शिलाकारको रुपमा रही आएको आफ्नो पहिचान आज आएर शिल्पी ज्यामी (मजदूर) का रुपमा मानचित्रमा पहिचान सिमित हुंदै बिलिनै हुने अवस्थामा पुगेको देखिन्छन् । आफ्नो पहिचान नै विलिन हुने अवस्थामा पुगेको शिल्पी समुदायको ऐतिहासिक पहिचानलाई जिवन्तपारी राख्न यो शिल्पी समुदायको पुर्खाको बाहुबलले श्रृजना गरेर विश्व सम्पदा सुचीमा परेका ऐतिहासिक पुरातात्विक कलात्मक धरोहरहरुको अवलोकन बाट उठेको आयस्रोत मध्येबाट केहि अंश यो शिल्पी जाती (समुदाय) को जातीय अस्तित्व, हक, अधिकार, पहिचानको संरक्षण एवं उत्थान गर्नका निम्ती मेहनता ९च्यथबतिथ० दिने व्यवस्था राज्यले गर्नु पर्दछ ।
       आजको नयाँ नेपालमा सबै क्षेत्रबाट आ–आफ्नो जातीय अस्तित्व, हक, अधिकार, पहिचान र उत्थान आदिको लागि आवाज उठाइरहेको अवस्थामा यस शिल्पी शिल्पकार र शिलाकार जाती (समुदाय) ले पनि मेहनता ९च्यथबतिथ० को माग गर्नुमा अन्य कसैले अन्यथा सोच्नु पर्ने अवस्था समेत देखिन्दैनन् । यस समुदायले आफ्नो जातीय पहिचानको सवालमा आवाज उठाउनु पर्ने समयको माग हो । यस समयमा पनि आफ्नो अस्तित्वका निम्ति शिल्पकार र शिलाकार जाती (समुदाय) हरु सकृय नभएको खण्डमा आफ्नो पहिचानलाई सबैसामु राख्न नसक्ने अवस्था आउनेछन् साथै शिल्पकार र शिलाकारहरुलाई ठूलो संकत आउन सक्ने अवस्थालाई मनन गरेर यस समुदायका अगुवाहरुले चासो राखेर तन मन धनले मजबुत भएर अगाडी बढनु पर्ने अवस्था छ ।

       यस समुदायको स·ठन हिजो र आजः
२००७ सालमा जहानीया राणा शासनको अन्त भई प्रजातन्त्रको उदय पश्चात सबै क्षेत्रका जातजाती समुदायहरुले स·ठीत भई आ–आफ्नो जातीय हक अधिकारका लागि अगाडी बढ्दै गएको क्रममा यस समुदायले पनि काठमाण्डौ टेबहालका श्री शंकर शिल्पकारको अध्यक्षतामा पहिलो पटक शिल्पकार संघ स्थापना भएको थियो भन्ने भारभाचो भक्तपुर घरभई हाल नयाँबजार बस्ने शिल्पकार समुदायका श्री लक्ष्मीभक्त शिल्पकारको भनाई रहेको पाइन्छन् । उहाँको भनाई अनुसार सो संघका महासचिवमा भारभाचो भक्तपुरका श्री प्रेम बहादुर शिल्पकार सदस्यहरुमा टिका शिल्पकार, रत्न शिल्पकार, बेखा शिल्पकार र पूर्णभक्त शिल्पकार रहेको थियो भनी आफुलाई सम्झना भए सम्मका पदाधिकारीहरुको नाम बताउनु हुन्छ । साथै सो संघमा काठमाण्डौ भक्तपुर र पाटनका शिल्पकारहरु समावेश रहेको थियो भनी बताउनु हुन्छन् । २०१७ सालको राजनैतिक परिवर्तन पश्चात सो सङ्गठन निस्वmृष्य भई गई शिल्पकार शिल्पकार बिचमा पनि फुट फुट भई काठमाण्डौका शिल्पकार समुदायले आफ्नो पहिचाननै परिवर्तन गरि आएको समेत उहा“ आनु भनाई राख्नु हुन्छन् ।
भक्तपुरबाट बिभिन्न समयमा काठमाण्डौमा बसाईसरी आएकाहरुले २०४३ सालमा श्री गणेश बहादुर शिलाकारको अध्यक्षतामा शिल्पकार संस्कार गुठी (समिति) स्थापना गरेको र २०५१ सालमा भक्तपुरका श्री राजेश शिल्पकार (खाँन) को अध्यक्षतामा शिल्पकार युवा संघ स्थापना भई पछि सोही युवा संघ परिमार्जित भई हाल शिल्पकार समाज नेपालको रुपमा रुपान्तरित भई श्री दोबरलाल शिलाकारको अध्यक्षतामा वृmयाशिल भई आइरहेका छन् ।

       इतिहासको कालखण्ड देखि नै उपेक्षितः
इतिहासको विभिन्न कालखण्डमा शासकहरुको नुनको सोझो र बफादारी गर्दै यस समुदायले नेपाल मण्डलको विभिन्न स्थानमा आफ्नो पौरखी हातले अतुलनिय कलात्मक वास्तु शिल्पीकलाहरु श्रृजना गरी धरोहरको रुपमा राज्य तथा आफ्ना सन्ततिलाई छाडी गएका छन् । कुनै पनि शिल्पी कलाकारले आफुले परिकल्पना गरी श्रृजना गरिएका कलाकारितामा कालान्तरसम्म सबैले आहा भनुन् भन्ने चाहना राखेका हुन्छन् नै तर कलाकारको इतिहासले आहा मात्र भन्ने हो भने कलाकारको समुचित कदर गरेको ठहरिने छैनन् । विश्व सम्पदा सूचिमा परेका ऐतिहासिक पुरातात्विक भक्तपुरको पाँचतल्ले मन्दिर   (ङयातपोल देगल) तथा ५५ झ्याले दरवार लगायत कलात्मक धरोहरमा आफ्ना पौरखी हातले वास्तु शिल्पकला श्रृजना गर्ने शिल्पी कलाकार शिल्पकार (सिंकःमि) हरुको बारेमा इतिहासका पानामा कहिं कतै केहि लेखेका पाइन्दैनन् । यसरी शिल्पी शिल्पकार (सिंकःमि) समुदायलाई इतिहासका विभिन्न कालखण्ड देखि नै उपेक्षित गरिआएको देखिन्छन् । अझ इतिहासले मात्र पनि होइन इतिहासकार, इतिहासविद् एवं अन्य सम्बन्धित लेखकहरुले समेत यस समुदायलाई नजर अन्दाज गरी उपेक्षित गरिंदै आएको देखिन्छन् । अतः सम्बन्धित पक्षहरुले आफ्नो दृष्टि परिवर्तन गरी पुरातात्विक कलात्मक धरोहरको निर्माणमा (श्रृजनामा) आफ्नो कलाकारिताको छाप छाडी गएका शिल्पी शिल्पकार (सिंकःमि) हरुको कदर गर्ने तर्फ कलाकारिताको छाप छाडी गएका शिल्पी शिल्पकार (सिंकःमि) हरुको कदर गर्ने तर्फ ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छन् । साथै यस शिल्पकार समुदायले पनि आफ्नो जातीय पहिचानको सवालमा सबै एकताबद्ध र सङ्गठीत भई शसक्तरुपमा आवाज उठाउनु आवश्यकता देखिन्छन् ।


शिल्पकार जातीया जातीय पहिचानया न्ह्यसः

प्रकाश मान शिल्पकार
मो. नं. ९८४१३७७६६१

प्रकाशित
झिगु स्वनिगः न्हिपौ
२०६८ भाद्र १४ बुधबार

नेपाःदेय् थीथी जात, जाती, धर्म, कला, संस्कृति व विधि व्यवहारया नामं जागु देय् खः । नेपाःदेय्या जातीय मध्य नेवाः समुदाय् दुने लाःगु गुंग थरया संयोजनया रुपय् मानेजुया वयाच्वंगु उदाय् (उदास) जातय् दुनेलाना च्वंगु पुस्तौ पुस्तानिसें सिंज्या यातहे थःगु मू लजगाःया रुपय् छयला वयाच्वंपिं नेवाः जाती मध्य शिल्पकार (सिंकःमि, स्थापित) नं छगु खः । उराय् दुने लागु मेगु थीथी जात जाती खः शिलाकार (लोहँकःमि) लोहँया द्यः दय्किपिं), ताम्राकार (तवः तमोट सिजःया भाडा दय्किपिं), सिख्राकार (अवाः छेय् देय्केगु ज्याः याईपिं), कंसाकार (कसाः कँय्या थलवल दय्किपिं) सिन्दुराकार (सिं–परम्परागत जात्रा पर्वय खः देयकिपीं व कापः थाइपिं) शिलमलिक (मधिकःमि) बनियाँ (बन्या आयुर्वेदिक उपचारया ज्याःयाइपिं) व तुलाधर (व्यापार याइपिं खासयाना ल्हासा व्यापारी) याना थीथी गुंगु थर दुथ्याना समायोजनया रुपय नाला वया च्वंगु उराय (उदाय, उदास) जातय् दुनेलागु जाती शिल्पकार (सिंकःमि, स्थापित) नं छगु खः । उराय गुंगु थरया (जातया) समायोजनया रुप खः धईगु विषयलय थौं तक्क बैज्ञानिक आधार तथ्य प्रमाण धासा सुनानं प्रस्त याय् फुगु मखुनि थ्व छगु अनुसन्धानया विषय नं खः थ्वहे समुदायले लागु मान्यता कायम जुया वया च्वंगु थ्व शिल्पकार समुदाय आदि कालंनिसें काष्ठ शिल्पकलाया धनि खः ।
      उराय जाती धइपिं  बुद्ध धर्म माने याइपिं खःसानं उराय् लागाय् लापिं थ्व शिल्पकार जाती धासा अप्वःयाना सनातन हिन्दू धर्म माने याइपिं सनातन धर्मया शिव मार्गी व बैष्णवी मार्गी खः थुगु जातीपिंसं जन्मनिसेँ मृत्यु तकंया थीथी संस्कार व छु नं धर्म कर्मया ज्याखँ याय्मासा परंपरानिसेँ द्यः ब्रम्हयात पुरोहितया ज्याः याका वयाच्वंगु दु । शिल्पकार जाती हिन्दू मार्गी खः धइगुया दसु थ्वहे खः । खासयाना थुमिगु परंपरागत मु–बस्ती धईगु नेपाल मण्डलय थीथी थासयया बहाः, बही, बिहारया सतिकं जुयावयाच्वंगु खने दु । बहाः बही व बिहारया स्थापना व जिर्णोद्वारय् न्हापानिसेँ थ्वहे शिल्पकार (सिंकःमि) जातीया ल्हाः दयावयाच्वंगु खने दु । १७ वडा भारभाचो ख्वपया भाजु राधाकृष्ण शिल्पकार छेँ आगंद्यः दूपिं शिल्पकार परिवारत धासा राजा भूपतिन्द्र मल्लया शासन कालय् ङयातपोल देगः दय्केत राजाया आज्ञां यलं वया ङयातपोल व ५५ झ्याल दरवारया निर्माणय् सहभागी जुया अवलेनिसेँ हे अन भारभाचो क्षेत्रे स्थायी बसोबास याना वयाच्वंगु खँ आगंद्यःछेँ या राधाकृष्ण शिल्पकार व मेमेपिं बुढापाकातय् भनाई खनेदु ।
      नेवाः जाती मध्ये देखा मकाय्कं सुनं थःथःगु आगंमय् दुमथ्याइपिं शाक्य, बज्राचार्य व उराय् जातीतय् मध्ये थ्व जातीया दथुइनं देखा मकायकं सुं नं आगंमय् दुमथ्याइगु परंपरागत प्रावधानंयाना थःथःगु आगंमय् पुजाआजा व दर्शन याय्नापं न्हूगु पुस्ताया शिल्पकारत बंचित जुय्मागु बाध्यता जुयाच्वंगु दु । आगंमय् पुजा आजा व दर्शन याय्मखंसा झी न्हूँ पुस्ताया शिल्पकारत देखा कायत अग्रसरता सुनानं यागु खनेमदु । देखा काय् धुंका चोखो नित्य जुया नित्यकर्म याना जपध्यान याय्मागु झन्झतं सकलेँ चिलाच्वंगु खनेदु । थुकिंयाना लिपावना आगंमयया अस्तित्व हे खतराय् लानाच्वंगु खनेदु । तर अपवादया रुपय् छुं थ्वहे शिल्पकार समुदायया दुने धासा आगंद्यः कोठाय् प्रवेश यायत देखा कायमागु बाध्यता मदु । खेदा मकायक सुन थ थगु आंगमय्  दुमथ्याइगु परंपारागत प्रावधान दुगु थ्व शिल्पकार समुदायया आगंद्यः या पुजायाय्त कारणवश देखा दुपिं परिवारया जःत मदुगु अवस्थाय् तलेजु (तुलजां) खतय् याना छ्वया हपिं आचाजुं (आचार्य) पुजा याय्गु परंपरा जुया वया च्वंगु दु ।
      आगंमय दुहां वनेत मरेक मगागु देखा व शिल्पी शिल्पकारया कलात्मक काष्ठकला नापं तःधंगु व धिसिलागु स्वापु दुगु खँ शिल्पकार समुदायया बुढापाकातयगु भनाई खनेदु । देखा दुपिं शिल्पी शिल्पीकारं श्रृजना यागु काष्ठकलाय् जिवन्त खनेमदुगु खँ भनाई काष्ठकलाया बिज्ञ बुढापाका तयगु धापु खनेदु । काष्ठकला व प्रस्तर मूर्ति श्रृजना याइबलय् मेगु दक्को भागय् शिल्पकलाया जिवन्त बिई फुसाँ मूर्तिया ख्वायल् व मिखाय् देखा मकापिं शिल्पी शिल्पकार सिं–कमिं तयसं जिवन्त कला केने मफु धैगु धापू दु । अथेहे हिन्दू धर्मालम्बी शिल्पी शिल्पकार व बौद्ध मार्गी शिल्पी शिल्पकारं श्रृजना याइगु शिल्पकलायनं तःधंगु भिन्न खनेदुगु व शिल्पकार जातीय दुने एक आपसय् फुट जुया अप्पोयाना बौद्ध धर्मालम्बी शिल्पकारं छथाय् च्वने मफया थःगु पुलांगु मौलिक पहिचानयात हिका स्थापित तया वगु कारण मध्ये थ्वन छगु खः धयागु भनाई दु ।
      कश्यप गोत्र या थ्व शिल्पकार (सिंकःमि) जातीं भगवान श्री बिश्वकर्मा यात कूल गुरुया रुपय् हना वयाच्वंगु खनेदुसा कूल रक्षाया लागि मात्रिशक्ति (अष्टमात्रिका) या पूजा आराधना यानां हना वयाच्वंगु खनेदु । थुमिगु कुलदेवता (देगुद्यः) मात्रिशक्ति खः वा पितृशक्ति खः धइगु खँय् आःतकं नं सुनानं थथेहे खः धका धाय् फुगु अवस्था मदुनि । कुलदेवता गुखेपाखे स्वयाच्वंगु खः उकिया आधारय् शिल्पकार जातीया दुने थःथःगु विस्कं म्हसीका दु धईगु खँ न्यनेदु । अयनं थुकिं आःतक सुनानं सोधखोल याना दुवाला स्वयगु ज्याः धासा याःगु मदु ।
      शिल्पकार जातिया उत्पत्ति गुबलय् जुल धइगु खँय् सत्यतथ्य दसु, प्रमाण थथे हे खः थकाः सुनानं धाये मफुसां नेवाः देय्या जात्रा, पर्व, मठ, मन्दिर व ऐतिहासिक लाय्कु दरवार अध्ययन यानाः वाला स्वयेवलय् शिल्पकार जाति आदिकालंनिसें नेपाल मण्डल स्वनिगः या आदिवासी जनजाति खः धइगु सीदु । थौकन्यहय् शिल्पकार जाति स्वनिगलं पिने व नेपाः देय्या थीथी थासय् लजगाः याना नं थःगु म्हसीका बिया वयाच्वंगु दु । थ्व समुदाय स्वनिगलय् च्वंपिं थीथी समुदाय थें नेवाः समुदाय दुने हे दुुथ्याः थ्व सिल्पकार समुदायया मांभाय नेवाः भाय् (नेपालभाषा) खः । सिंकःमि शिल्पकार वर्ग समुदाय परापूर्वकालंनिसें प्रस्तर वास्तु काष्ठकला व आधुनिक शिल्पकलाया ज्ञाताया रुपय् नं परिचित जुयाच्वंगु दु ।
      नेवाः देय्या कला संस्कृतियात जिवन्त रुप वियाः बिज्ञ व कलाकारया रुपय् परिचित जुया च्वंपि न्हापाया शिल्पी सिंकःमि नायःत (वास्तुबिद्ध त) थौकन्हय् आधुनिक भासं “आर्किटेक” न्हापांनिसें थौंया बैज्ञानिक युग (नीछगूगु शताब्दी) तक नं थःगु शिल्पकलाया ज्ञान सन्ततितय्त हस्तान्तरण यायाँ (लल्हानां) म्वाका तयत सफल जुयाच्वंगु दु । शिल्पकलाया धनी राष्ट्रिय बिभूति अरनिको थजापिं आजु आजाजुपिनिगु पालांनिसें थःगु लजगाः यात न्हंके मबिउसें नेवाः देय्या गौरब गकायेगु लिसें थौंतक म्वाका तयत सफल नं जुयाच्वंगु दु ।
      सलंसःदँ न्ह्यः सिंकःमि शिल्पकार व ल्हाँकःमि शिल्पकार (शिल्लाकार) समुदायया आजु अजाजुपिंस दुःख सियाः थःगु ल्हातं सिर्जना यानाः दयेकातःगु विश्वसम्पदा सूचिलय लागु नांजाःगु ऐतिहासिक पुरातात्विक कलात्मक धरोहर मध्ये ख्वपया लायकू दरवार, न्यातापौ देगः, चाँगुनारायण देगः, येंया हुनमानढोका लायकू दरवार, तलेज देगः, यलया लायकू दरवार, देशयमरु झ्याः, थीथी देगलय् सिर्जना यानातःगु चौरासी आसनयुक्त त्वाना सिं आदि व नेपा देय्या थीथी थासय् च्वंगु काष्ठकला व प्रस्तरकलां थौं विश्वय् झीत म्हसीका च्वंगु दु ।
      इतिहासया थीथी कालखण्डय् शासकतयसं थोपरेगु यागु संस्कार, संस्कृति, विधि, व्यवहार, धर्म व परंपरायात सिरोपर व आदेशयात पालना यायां नेपाः मण्डलया थीथी थासय् वास्तुकला शिल्पकार (सिंकःमि) व शिलाकार जातीतयसं थःथःगु शिल्पी अतुलनीय कलात्मक काष्ठकला व शिलाकला मुर्ति त श्रृजना स्थापना याना थःगु सन्ततितयत थःथःगु पहिचान (म्हसिका) या छाप त्वतावंगु यथार्थता न्हिन्हयया निभाथेँ प्रस्तहे जुया च्वंगु खनेदु ।
      विश्वया न्हयने झिःगु शिल्पकलां नेवाः देय्यात म्हसीका च्वंगु जक मखुसेँ आजा आजाजुपिंस श्रृजना याना नासोयारुपय झित त्वःता वंगु वहे शिल्पी समुदाय्या कलात्मक श्रृजनायात अवलोकन याःवपिं विदेशी पाहांत पाखें राज्यं न्हिं करौडौ दाँ आम्दानी याना वयाच्वंगु सकिसनं स्यूगु हे खँ खः । गुम्हः पुर्खाया हिचःतिं श्रृजना यागु कलात्मक श्रृजनां राज्यया आम्दानी जकः जुया च्वंगु मखुकि विश्वया न्हयने देशयातहे म्हःसीका वियावयाच्वंगु दु । थौं वहे पुर्खाया सन्ततितय्गु म्हसीका न्हाना वनीगु अवस्थाय् थ्यंगु खने दु । गौरबमय् शिल्पकार व शिलाकारया रुपय् च्वनाच्वंगु थःगु म्हसीका (पहिचान) थौ वया शिल्पी ज्यामीया मानचित्रया सिमित जुजुं वना म्हसीका हे न्हःनांवनीगु अवस्थाय् थ्यंगु खनेदु । म्हसिकेह न्हःनावनिगु अवस्थाय् थ्यंगु शिल्पकार व शिलाकार जाती (समुदाय) या ऐतिहासिक म्हःसीकाहे यात म्वाकातयत थ्व समुदायया आजु आजाजु या हिचःतिं श्रृजनायाना विश्व सम्पदा सुचीले लागु ऐतिहासिक व पुरातात्विक कलात्मक धरोहरत अवलोकनं उठेजुगु आयस्रोत मध्ये छुं भच्चा व शिल्पी जातीया जातीय अस्तित्व, हक अधिकार, म्हसीका (पहिचान), संरक्षण व उत्थानया नितिं मेहनता (च्यथबतिथ० बिइगु व्यवस्था राज्यं याय्मा ।
      ०६२।०६३ या जनआन्दोलनया राजनैतिक हिउपा लिपा देशय् दक्को थासं थःथःगु जातीय अस्तित्व, हक, अधिकार, म्हसीका (पहिचान), उत्थान इत्यादिया लागिं आवाज ब्वलकां च्वंगु अवस्थाय् थ्व शिल्पी शिल्पकार व शिलाकार जाती नं मेहनता (च्यथबतिथ० या माग यागुया सुनानं अन्यथा सोचेयाय् मागु अवस्था नापं मदु । थ्व समुदायनं थःगु जातीय पहिचानया सवालय् आवाज ब्वलंकेमागु समय माग खः । थ्वः इलयनं थःगु अस्तित्वया नितिं थ्व समुदाय सक्रिय मजुसा थःगु म्हसीकायात माःगु कथं पिब्वये मफैगु अवस्थानं वई नापं शिल्पी शिल्पीकार व शिलाकारतयत तःधंगु संकत वयेफु धकाः ताय्का थ्व समुदायया न्हयलुवाः तयसं चासोतया नुगः ब्वलंका न्हया वनेमागु दु ।




थ्व सिंकःमि शिल्पकार समुदायनं नेपाः मण्डलया थीथी थासय् थीथी कालखण्डय् वास्तु शिल्पकलात श्रृजना याना धरोहरया रुपय् राज्य व थः सन्ततितय्त त्वता वंगु दु । न्हयाम्हं शिल्पीकारं थम्हं परिकल्पनायाना श्रृजना यागु कलाकारीताया कालान्तरतकनं सकस्यां आहा धाय्मा धैगु चाहना तगुलापक्काहे दई अय्सां कलाकारया कलाकारितायात इतिहासं आहा जक धाय्गु खःसा कलाकारया वास्तविक कदर यागु ज्या पाय्छि जु धाय् फैमखु । विश्वसम्पदा सूचिलय् लागु रुपया ऐतिहासिक व पुरातात्विक ङयातापोल देगः व ५५ झ्याल दरवार लगायत कलात्मक धरोहरय् थःगु पौरखी ल्हातं कला श्रृजना यापिं शिल्पीकलाकार सिंकःमि शिल्पकार समुदाय तय्गु बारे इतिहासया पानाय् गनं छुं च्वयातगु खने मदु । थथे थ्व समुदाय तय्त इतिहासया थीथी कालखण्ड निसें हे उपेक्षित याना वया च्वंगु खनेदु । अझ इतिहासं जक मखु इतिहासकार, इतिहासविद व मेमेपिं सम्बन्धित लेखतयसं नापं थ्व समुदायत नजर अन्दाज याना उपेक्षित याना वयाच्वंगु खनेदु । उकिं सम्बन्धित पक्षतसं थःथगु दृष्टि हिका पुरातात्विक कलात्मक धरोहरया निर्माणय् (श्रृजनाय्) थःगु कलाकारिताया लुमंके बहगु छाप त्वता वंपिं शिल्पी सिंकःमि थ्व समुदायन नं थःगु जातीय् पहिचानया सवालय् दक्वं एकताबद्ध व सङ्गठीत जुया शसक्त रुपय् सः तयमागु खनेदु ।







एचबपबकज ःबल क्जष्उिबपबच प्रकाशमान शिल्पकार बत छस्घज्ञ ब्ः
क्जबचभ
 
ल्य अयmmभलतकस्
एयकत ब ऋयmmभलत
ङ्घ
द्र
ज्यmभ
ख्ष्भध धभद खभचकष्यल



भान्धरको पनाती हाकुसिँहको नाति राम बहादुर र मानकुमारीको छोरा प्रकाशमान शिल्पकार

एचबपबकज ःबल क्जष्उिबपबच प्रकाशमान शिल्पकार
प्बतजmबलमग, ल्भउब
िख्ष्भध mथ अयmउभितभ उचयाष्भि

एयधभचभम दथ द्ययिननभच।

Wednesday, December 28, 2016

मकर संक्रान्ती, धार्मिक महत्व र असमय

        प्रकाशमान शिल्पकार


      ज्यतिषिय शास्त्रगत परीभाषामा सौर्यमासको परिवर्तित या बदलिन्दो काल दिन समयलाई  संक्रान्ती भन्ने गरीन्छन् । सुर्यले पृथ्वीलाई परिक्रममा गर्ने क्रममा बाह्र राशिहरु मध्य जुन राशिको अक्षमा प्रवेशगर्छ त्यही नै संक्रान्तीको दिन हो । बैज्ञानिक र ज्योतिषिय भनाई अनुसार सूर्य पूर्व बाट पश्चिम तर्फ २७ दिनमा आफ्नो अक्षमा एक परिक्रमा पूरा गर्दछ । तर चन्द्रमासले पृथ्वीको एक चकर लगाउन २७ दिन ८ घण्टा लगाउँछन् । त्यही कारणले सौर्यमासको गत्ती र चन्द्रमासको गणितिय गणनामा भिन्न हुन्छन् । जुन दिन सूर्य देवले एउटा राशिको परिक्रमा पुर्ण समाप्त गरि अर्को राशिमा प्रवेश गर्छन् । यस समय याने दिन लाई पुण्यकाल एवं संक्रमण कालका रुपमा धर्म शास्त्रहरुले स्विकारीएका याने मान्यता दिएको पाईन्छन् ।
     सौर्यमासको गणितिय गणना अनुसार मकर संक्रान्ती देखि सूर्य धनु राशिबाट मकर संक्रान्ती प्रवेश गरीन्छन् । सामान्यतया सूर्यले सवै राशिहरुलाई प्रभावित गरीने गरेतापनी सूर्य करकट राशी (साउने संक्रान्ती) र मकर राशी( माघे संक्रान्ती) प्रवेशलाई शास्त्रीय र सनातनी धार्मिक दृष्टिले अति महत्वपूर्ण दिन मानिन्छन् । सूर्य मकर राशिमा प्रवेश गरेको दिन देखि सूर्यको पृथ्वी परिक्रमा यात्रा दक्षिण ध्रुव याने दक्षिण गोलार्ध बाट उत्तरी ध्रुव (उत्तरी गोलार्ध) मा प्रवेश गर्ने काल भएकाले सो दिन बाट क्रमश: दिन लामो र रात छोटो हुँदै जाने बिस्वास गर्दै आएका मात्र हैनन् अनुभव नै गर्दै आएका छन् ।
     मकर राशी देखि कर्कट राशी सम्मको सूर्यले पृथ्व्वीलाई गरीने परिक्रमा अवधिलाई उत्तरायण भनिन्छन् । उत्तरायण=उत्तर+अयनको संयोजनको शाब्दिक अर्थ हो। यस उत्तरायण अवधिमा सूर्य ठीक पूर्व बाट नउढाईकन अलिकती पर उत्तर बाट उढाउँछन् । यसको बिपरित कर्कट राशी ( साउने संक्रान्ती) बाट मकर संक्रान्ती ( माघे संक्रान्ती)को बिचको ६: महिने अवधिलाई दक्षिणायन भनिन्छन् ।
     अध्यात्मीक र धार्मिक क्षेत्रमा सूर्य मकर राशिमा प्रवेश गर्ने उत्तरायण अवधी कति महत्वपूर्ण छन् भन्ने बिषयमा द्वापरयुगको महासग्राम महाभारतको महायुद्दमा  अर्जुनको बाण बाट शरीर क्षेत बिक्षत हुनु भएका इच्छा मरण वर प्राप्त महायोद्दा भिष्मपितामह ५८ दिन सम्म पनि बाणको सैयामा सुतेर आफ्नो मोक्ष प्राप्ति क्षणमा प्राण त्याग गर्न सूर्य उत्तरायणमा प्रवेश गर्ने पवित्र अवसरको  प्रतीक्षा गरिरहे । र सूर्य उत्तरायणमा प्रवेश कै क्षणमा आफ्नो प्राण त्यागेर मोक्ष प्राप्त गरेर गए । यस  दिन मृत्यु वर्ण गर्नेहरु पूनरजन्मको झनझन्त बाट मुक्ती भै सिधै स्वर्ग जाने भन्ने यहाँ धार्मिक बिश्वास रहेको सनातनिहरुमा पाइन्छन् ।
      यस दिन सनातनी नेपालीहारु आ आफ्नो घर आगन लितपोत गरि चोखो नित्य तुल्याई नजिकको तिर्थस्थलमा गैइ स्नान गर्ने, ब्राम्हणलाई घ्यू चाकु, तिल सहितको सिधादान गर्ने धार्मिक परम्परा यहाँ रहेको पाईन्छन् । यस दिन हाम्रो नेपालमा विभिन्न पवित्र तिर्थ स्थलहरुमा मेला पनि लाग्ने गर्दछ । तनहुंको देवघाट, सुनसरीको बराहाक्षेत्र, नुवाकोटको देवीघाट लगाएतका स्थानमा  ठूलै मेला लाग्ने गर्दछन् ।
     यसै दिन भक्तपुरको टौमढी टोल स्थित माधव नारायण( वाकुपती नारायण) चोकमा गाईलाई उसिनेको गहुँ खुवाउने र वाकुपती नारायणलाई ग्यू चाकु र तिलले अभिषेक गर्ने परम्परा रहेका छन् । यसै दिन भक्तपुरमै पाँच वटा विहारका दीपंकर पञ्चबुध्दहरु( अजाजु)को जात्रा हुने गर्दछन् ।
     यस माघ ( मकर) संक्रान्तिका दिन घ्यू चाकु, तरुल, सखरखण्ड, तिलको लड्डु आदि पोसिलो खानेकुरा खाएर माघे संक्रान्ती मनाउने परम्परा छ । नेवार समुदायमा घ्यू चाकु, तरुल, सखरखण्ड, राखी अलि बलि सहित( समयबजी,रक्सी,माछा, छ्वयला, अण्डा सहित) नजिकै को आ आफ्नो ईलाका गणेश तथा पिठमा गै पुजा गरि, पितृलाई छुत्याई ब्राम्हणलाई सिधादान समेत गरि आफू घ्यू चाकु, तरुल, समयबजी खाने भएकाले नेवार भाषामा यो मकर संक्रान्ती लाई घ्य:चाकु सन्हु र हाम्व सन्हु पनि भनिन्छन् । आजै थारु समुदायमा माघी पर्व मनाइन्छन् ।
     सनातनी नेपालीहरुले मनाउँदै आएको समस्त चाड पर्वहरु सौर्यमास अथवा चन्द्रमासको गणितिय तिथिमितिमा मनाउँदै आईरहेको भएता पनि यो मकर संक्रान्ती पर्व तिथिमितिमा नभै गतेको आधारमा मनाउँदै आएको दोस्रो पर्व हो । भक्तपुरको स्थानिय बिस्केतजात्रा चैत मासान्त र बैशाक १ गते मनाउँदै आएका छन् भने यो मकर संक्रान्ती माघ १ गते मनाउने परम्परा रहि आएकाछन् । यसरी परम्परा देखि नै माघ १ गते मकर संक्रान्ती मनाउनुका कारण - सूर्य मकर राशिमा प्रवेश गर्दै पृथ्वीको परिक्रम्मामा लाग्ने दिन माघ मास( महिना)को पहिलो दिनमा पर्दै आएकै कारण हुन् । मास याने महिनाको पहिलो दिन याने १ गतेलाई नै संक्रान्ती भनिन्छन् । त्यसैले मकर संक्रान्तीलाई माघे संक्रान्ती पनि भन्दै आएका हुन्।
     शास्त्रीय नितिनियम अनुसार शास्त्रनिर्दिष्ट शुध्द समयमा मात्र पर्वहरु मनाउनु पर्ने मात्र हैन पितृतर्पण कार्य समेत गर्नु पर्ने अन्यथा त्यस्को कुनै फल प्राप्त नहुने भन्ने शास्त्र प्रवर्तक ऋषिमुनिहरुले शास्त्रमा स्पस्त व्याख्या गरिएको भन्ने शास्त्रप्रवर्तकहरु बताउँछन् । अशुध्द समयमा चाड पर्वहरु, जन्मदिन मनायमा र पितृतर्पण कार्य गरिएमा निश्फल हुन गै त्यस्कोप्रतिकुल प्रभाव समाज र राष्ट्रमा पर्न जान सक्छ भन्ने समेत शास्त्र प्रवर्तकहरुको भनाई रहेको पाईन्छन् ।
     सनातनी जनसाधारण नेपालीले ब्रम्ह वाक्य सरह नै मान्दै आएको प्रचलित बिक्रम सम्बतको पात्र बिगत २ हजार बर्ष देखि सुधार नगरिएको र अयन चयनको प्रभाव बाट ६४० बर्ष देखि नै पञ्चाङ्ग(पात्र)को तिथिमिती बिग्रदै आएको र हरेक ७२ बर्ष पछि १ दिन घट्ने भन्ने खगोलिय शास्त्रीय गणना  अनुसार अहिले सम्म २४ दिन पछि पर्न गै पञ्चाङ्गमा उल्लेखित पर्वहरुको तिथिमिती फरक परिरहेको छ भन्ने यथार्थता बारे खगोलिय शात्रबिद लगायत सबै ज्योतिषिहरु एवं नेपालको पञ्चाङ्ग निर्णायक समिती तथा राज्यले समेत स्विकार गरि प्रचलित पञ्चाङ्गमा पर्वका तिथिमिती सुधार गर्नु पर्ने खड्किरहेको आजको अवस्थामा छ ।
     खगोलिय शास्त्रीय गणित अनुसार पञ्चाङ्गमा पछि परिरहेको २४ दिनको ज्योतिषिय गणना अनुसार बिक्रम सम्बतको नयाँ बर्ष प्रचलित पात्रमा उल्ल्लेखित भए अनुसार बैशाकमा १ मा नभै चैत ७ गते पर्न गैसकेको अवस्थामा मकर संक्रान्ती पनि माघ १ गते नभै पुस ७ गते नै अघि सरिसकेको देखिएको अवस्थामा माघ १ गते मनाउने मकर संक्रान्ती सहि समय दिन र शास्त्र समतकै सहि र शुद समय मान्न सकिन्छ त: ?
       

Tuesday, December 27, 2016

याकती-वाराही- अजिमा

     याकती-वाराही- अजिमा
अजिमा म्हसीका
प्रकाशमान शिल्पकार
       मातृशक्ती उपासना यायगु परम्परा झीगु नेपालमण्डलय प्राचीन कालंनिसें हे जुयावया च्वंगु खनेदु । थुकिया दसिख: थन स्थापना यानातगु थीथी मातृदेवीया मूर्तित: । अथे हे जुया थीथी थाय थासय सप्तमातृका, अष्टमातृका, नवमातृका व तलेजु भवानी आदि मातृशक्तिद्री::पिंया नापं गंछिद्य:पिं स्थापना याना शक्ति पिठत: थापना याना लोकजनपिं व देया रक्षा याकात:गु खनेदु ।
        नेपलमण्डलया झी नेवा:तयसं मातृशक्तिपिं द्य: तयत:अजिमा धया भापिया श्रध्दाभक्ती याना वयाच्वंगु दु । अजिमा खँग्व " अजि " व " माँ " खँग्वया योगं पुवंगु ख: । मांयानं माँयात झीसं अजि धायगु याना वयाच्वंगु दु । अथे जुगुलिं अजिमा धायवलय अजिया नं माँ जुई । थुकथं झिसं थनया मातृद्य:पिन्त थम्ह अजिमाया नं माँ भापिया * अजिमा * धया हना मानेयाना वयाच्वंगु खनेदु । झी नेपा:मिंतयगु संस्कृती मध्य झीसं हना वयाच्व्नागु छगु संस्कृती अजिमापिं नं ख: । अजिमाद्य: बाँस जुयाच्वंगु थाययात झीसं शक्ति पिठ कथं हनाबनायाना वयाच्वनागु दु ।
         अष्टमातृका झीगु नेवा: संस्कार, तजिलजी व विधिव्यवहारय तसकं हे सम्बन्ध दुगु खनेदु ।झीगु छेंखापतिकं हे अष्टमातृकाया प्रतीक स्थापना जुयाच्वंगु दु । गथेकी- छेंया मूलुखायया क्वँयप्वालय तयगु चा:तुगु न;यागु क्वययात गणेद्य: भा:पियातगु खनेदु । अथे हे खापाया लिउने खग्व दुहाँ वनिगु जवगु बाहँय(ह्व) यात सिहिंनी, खवगु बहाँय( ह्व ) यात व्याधिनी, खग्व्यात भैरब, ल्वहमायात कुमारी, ल्वहँमा मच्चायात बैष्णवी, बजी ल्हुइगु उग:यात वाराही, ल: तयगु थल गोप( ल:घ; ) यात चामुन्दादेवी, जासिथलतात महाकाली, क्येंसिथलयात कुमार, वँपुइगु तुफियात व्रम्हायणी, हासायात माहेश्वरी व जाकीतयगु थाय ( जाकिकुयात ) महालक्ष्मी(अन्नपूर्ण) भापिया त:गु खँ थन झी आजा अजाजुपिंसं धया वंगु दु । थुकथं स्वयबलय झीगु छें हे अष्टमातृका शक्ति पिठया प्रतिक थें हे खनेदु ।
         झीसं हरेक नख:, चख:, जात्रा पर्वय व झीगु संस्कार व थीथी इलय हनेकएयाना मानेयाना वयाच्वनापिं अष्टमातृका अजिमापिंया स्थापना कालया वारे थनय लोकजनतयसं थथे हे ख: धाय मफुसां इतिहाँसकार तयसं धासा लोकजन व देया सुरक्षाया लागि तेर्हौ शताव्दी पाखे यें खड्कार, यलय चक्राकार व ख्वप देशय श्रीयन्त्राकारया रुपय तान्तृक सुरक्षा कथं थीथी थासय अष्टमात्रुकाद्री:पिं स्थापना यागु ख: धैगु भनाईदु ।
       मध्यकालया पूर्वाधय नेपालमण्डलया राजधानी यें देशं ख्व्पदेशय ल्हे धुङ्का लिच्छविकालिन प्रसिध्द मनमानेस्वरी देवीयात ख्वप लायकुली स्थापनायाय धुङ्का ककिगत सम्गत ४१९७ ने.सं.२६७ दँय जुजु आनन्ददेवं ख्वप देय रक्षायायत तान्तृक सुरक्षा कथं श्रीयन्त्राकारया रुपय बस्ती दुने व पिने च्यखेरं थीथी थासय अष्टमातृका, अष्टमसान, अष्टद्वार अष्टभैरब आदि स्थापनायाना लोकजनत व देययात सुरक्षा विइत न्ह्य:ने भैरब दथुई देवगण, अनंलिपा अष्टगणेद्य: व नवदुर्गां पहराबिका बिज्याका तान्तृक सुरक्षा बिकातगु दु ।
       ख्वप देशं पिने श्रीयन्त्राकारयारुपय स्थापनाजुया सुरक्षाघेरा बियाच्वंपिं अष्ट(च्याम्ह)गणेद्य:त ख: - पूर्वय-द्य:लाचा गणेद्य:, पश्चिमय-च्वङ्गा गणेद्य:, उत्तरय- लाटा गणेद्य:, दक्षीणय -इनारे गणेद्य:(सूर्यविनायक), उत्तरपूर्वय-यातु गणेद्य:, उत्तरपश्चिमय-दुवु गणेद्य, दक्षिणपूर्वय-नंख्य: गणेद्य: व दक्षिणपश्चिमय-चुलिं गणेद्य:त: ख:।
      अथेहे देशं पिने तान्तृक सुरक्षा कथं स्थापना यानातपिं अष्टमातृका अजिमापिं ख:-वाता अजिमा(व्रम्हायणी)पूर्वय, बाता अजिमा(माहेश्वरी), पसि अजिमा(कुमारी), खुसिं अजिमा(भद्रकाली), याकती अजिमा(वाराही)दक्षिण, इलमा अजिमा(इन्द्रायणी), मसां अजिमा(महाकाली) व भोती अजिमा(महालक्ष्मी) ख: ।
       ख्वप देया क्वनय लागाया दक्षिणय लागू  मङ्गल तीर्थ व याकती खुसीया दथ्वी याकती डोलय बिराजमान जुया लोकजन व ख्वप देयात रक्षायाना बिज्याना च्वंम्ह अष्टमातृका गण व नवदुर्गा द्य:गणया अभिन्न गणपूरक द्य: वाराही-याकती अजिमा ख: । थ्व अजिमायात वाकचु अजिमा नं धायगु या । थ्व याकती-वाराही अजिमाया पिठयात दक्षिणकाली वाराही व दक्षिण मसान वाराही नं धायगु यागु खनेदु । थ्व पिठ ख्वपया नवदुर्गा गणया नारसिहिणी वाराही अजिमा झ: । वाराहीद्य: हे ख्वपया बासिन्दातयम्ह नवदुर्गा हे झ: । याकती-वाराही अजिमा नारांद्य:या स्वंगुगु अवतार वराह अवतारया शक्तिस्वरुपा ख: । बुध्दिस्त तयसं थ्व अजिमायात कतिंदेवी व योगिनियापिं मध्यया छम्ह योगिनी ख: धैगु कथ् हना मानययाना वयाच्वंगु नं खनेदु ।

        याकती डोलय विराजमान जुयाबिज्याम्ह अजिमा जुगुलिं हे याकति अजिमा धायगु यागु जुईमा । अथेसां तेजेश्वरबाबु ग्वँग:जुया वाराही-याकती अजिमाया विश्लेषन बिस्कं हे  थुकथं दुगु खनेदु - " नेवा:त आदिकालंनिसें हे संस्कृती वाङ्नयया खँग्वयात थ:गु हे मौलिक कथं हे हिका मौलिक रुप बिइगु क्षमतावानपिं अलय तसकं हे खपिस व चिन्तक व प्रयोगशील समुदाय ख: । थुगु जारण न दुवाला स्वयबलय याकती खँग्व संस्कृतिया आकृती खँग्वया रुपान्त्र(परिवर्तित) रुप ख: । आकृती खँग्वया " आ " यात " या "लय हिकल " कृ " यात " क" जक दयकल वाय च्वत । अलय आकृती खँग्व हिलावन ( रुपान्तरित) जुया " याकती " जुवन । वाराहा आकृति जुम्ह बाराही याकती जुवन धैगु विश्लेषण दु ।
       थ्व याकती -वाराही अजिमा ख्वप देयया बंशगोपाल लागाक्षत्रया थुखे उखेया भार्भाचो, तेखाचो, क्वलाछे, थुच्व, इचाडो, इनागल, तेखापुखु आदि लागाया बासिन्दातेया अधिस्थात्री देबिया पिठ्द्य: ख: । थ्व पिथया परिसरय अखण्ड सन्यासी धुनी नं दु । थ्व पिठय ख्वप देया मेमेगु थी थी पिठयथें हे पिठलागा दुनेया लोकजनपिसं दारु पूजा, लसता पूजा, चतुर्थी पूजा, विचा पूजा, थीथी नख: चख: व जात्रा पर्वय पूजा आजायाना खा, हंय, दुगुया नापं पञ्चवली आदि बली पूजा आचाजु तया तान्तृक विधि कथ  पूजायाना संस्कृती हना नेवा: म्हसिका वियावया च्वंगु दु ।
        अजिमापिं झीगु आस्था व विश्वास ख: झी नेवा:या मौलिक्ता हे ख: । अलय झी नेवा: संस्कृति व जात्रापर्व नेवा: म्हसिका ख: । नेवा: समाजय, झीगु जिवनय व झीगु देयनापं अजिमापिनिगु क्वातुक्क स्वापु दुगु खनेदु । झीत छुं दु:ख:,कस्त, संकट वल वाय छुं त:धंगु भ्वयज्या यायमाल धा:सा झी नेवा:तेसं थ:थ:म्ह अधिस्थात्री अजिमापिंत स्मरणयाना थ:गु नुग: खँ प्वंका ग्वाहाली फ्वना समस्या वाय मनन्तुनागु ज्या:पूवने धुंका पिठ पूजाया वय धया किस्लि(सलिचा छगलय जाकी-किग: जा:यकतया उकि द्यनय छग: धेवा व चिग्वगु ग्वय छग:तया)भागियाना पूजा वय धया भाकल यायगु पर्म्परायाना वयाच्वगु दु । थु कथं  अजिमापिंके अति हे त:धंगु आस्था व विस्वास दुगु थ्व अजिमापिनिगु पिठ देग:, व द्य:छें नापं जात्रा पर्वयात झीसं संरक्षण व मौलिक्तायात उखे थुखे मयासें ईव्य: कथं सुधारयाया म्वाका: तयमा । अजिमाद्य:पिनिगु मौलिक भिं नां त थौ झीसं लोमंका वनाच्वनागु दु । अजिमाद्य:पिनिगु मौलिक नं नं झी नेवा: म्हसिका ख: । गुगु नं नेवा: म्हसिकायात लोमंका च्छोयगु धैइगु हे नेवा: समाज व नेवा: समुदाययात न्हंका च्छोयगु हे ख: । अथे जुगुलिं अजिमापिनिगु मौलिक्तायात म्वाका:तया लिपा:या सन्ततितय त: लल्हाना बिइमा ।



Sunday, December 25, 2016

पर्व संग सम्बन्धित समय सुधार गर्नै पर्ने हो त: ?

पर्व संग सम्बन्धित समय सुधार गर्नै पर्ने हो त: ?
प्रकाशमान शिल्पकार
       पर्व भन्नाले प्रतेक वर्ष हामीले पर्म्परागत संस्कार र नीति सनातनी आस्था, निस्था र विश्वासका साथ मानाउँदै आएका विभिन्न चाड पर्बहरु जस्तै - दशै, तिहार, तीज, राम नवमी, कृष्णाष्टमी, महाशिवरात्री तथा संक्रान्ती, पूर्णिमा, र अ्मावस्या लगायतमा पर्ने विशेष पर्व दिन एवं हाम्रो जन्मदिन  मनाउने विशेष उत्सव नै पर्व हो ।
      शास्त्रीय नितिनियम अनुसार शास्त्रनिर्दिष्ट शुध्द समयमा मात्र पर्वहरु मनाउनु पर्ने मात्र हैन पितृतर्पण कार्य समेत गर्नु पर्ने अन्यथा त्यस्को कुनै फल प्राप्त नहुने भन्ने शास्त्र प्रवर्तक ऋषिमुनिहरुले शास्त्रमा स्पस्त व्याख्या गरिएको भन्ने शास्त्रप्रवर्तकहरु बताउँछन् । अशुध्द समयमा चाड पर्वहरु, जन्मदिन मनायमा र पितृतर्पण कार्य गरिएमा निश्फल हुन गै त्यस्कोप्रतिकुल प्रभाव समाज र राष्ट्रमा पर्न जान सक्छ भन्ने समेत शास्त्र प्रवर्तकहरुको भनाई रहेको पाईन्छन् ।
     हामी नेपालीहरुले विभिन्न समयमा मनाउँदै आएका विभिन्न चाड पर्वहरु के शुद्ध समयमा मनाउँदै आएका छौ त: ? अब हामीले यस तर्फ पनि गहण दृष्टि पुर्याई अध्यन्न गर्नै पर्ने अवस्था देशको संक्रमणकालिन अवस्था र सनातनी नेपालीहरु धरमान्तरण हुँदै जानेको संख्या बृध्दिले देखाउन थालेको छ ।
     ०६३/६३ पछि नेपाल राजतन्त्र बाट गणतन्त्रमा प्रवेश गरेर हामी नेपालीले दुईवटा संविधानसभा गठन गरि हामीले गणतान्त्रीक संविधान पाए पनि देशले शान्ती पाएको छैन । विभिन्न राजनैतिक बहानामा देश भाँडभैलोमा फस्दै गएका छन् । हाम्रो यो हिमवतखण्ड नेपाल महायोगी श्री श्री श्री गुरु गोरखनाथ र आराध्यदेव श्री  पशुपतिनाथले  संरक्षित देश हुन् तर पनि यो देशले वर्तामान अवस्थामा गुज्रीरहेका छन् । आखिर किन ? हुन त: यस्ता कुराहरु आजका भौतिक वादिहरुले स्विकार नगर्ला तर अध्यात्मिक वादिहरुले यस  बिषमा सोच्नै पर्ने हुन्छन् ।
      आदिकाल देखि  हाम्रो समाजमा चल्दै आएका चाड पर्वहरुका तिथिमिती तोक्ने कार्य पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिले गर्दै आएका छन् । पञ्चाङ्ग निर्णायक समिती  सौर्यमास र चन्द्रमासको कला ( गति अनुसार) चाड पर्व निर्धारित गरीन्छन् । हाम्रो पञ्चाङ्ग र जन्मकुण्डलको गति  र चन्द्रमासको र सौर्यमासको गति अनुसार चल्छ । सौर्यमण्डल र चन्द्रमासको गति अनुसार शुध्द समयमा चाड पर्व , व्रत उपासना भएन भने कुनै फल प्राप्ती हुने छैन र हाम्रो जन्मकुण्डलीको पनि कुनै अर्थ हुने छैन ।
      पृथ्विको गति, सौर्यमण्डलको गति र चन्द्रमाको गतिको आधारमा हुने २५८०० वर्षमा अयनांश चक्र पूरा हुने सिध्दान्त अनुसार ७०.६ वर्षमा  प्रत्यक ऋतु एक दिन अगादी सर्दै जाने भएकाले सायन संक्रान्ती र गणिगत संक्रान्ती याने प्रचलित संक्रान्तिहरु २४ दिन सम्मको फरक परीसकेको भन्ने ज्योतिषशास्त्र बिद्हरुको अहिले यहाँ भनिरहेको अवस्था छ ।
      सूर्य सधै एउटै बिन्दुमा उदाउँदैनन् । जब पूर्व बिन्दुमा सूर्य उदाउँछन् त्यसको भोलिपल्त सूर्य कि त: त्यो बिन्दु भन्दा उत्तर तिर रहेको बिन्दुमा उदाउँछन् कि त: दक्षिण तिरको बिन्दुमा उदाउँछन् । यसरी ठीक पूर्व बिन्दुबाट २३.५° डिग्रीको  दुरीमा रहेको उत्तर तिरको बिन्दुमा सूर्य जुन दिन उदाउँछन् त्यसको भोलिपल्ट त्य बिन्दु भन्दा दक्षिण तिरको बिन्दुमा सूर्य उदाएको देखिन्छ । त्यसबेला  दक्षिणयान अयन  सुरु हुन्छ । यसरी  क्रमश: आज भन्दा भोलि भन्दा पर्सि गर्दै झन झन दक्षिण तिर सूर्य उदाउँदै जान्छन् । ६ महिना पछि सूर्य सबै भन्दा दक्षिण तिर रहेको बिन्दुमा उदाउन पुग्छन् र त्यसको भोलिपल्ट  फेरि त्यो  भन्दा उत्तर तिरको बिन्दुमा उदाउँछन् । जब सबै भन्दा दक्षिण तिरको बिन्दुमा सूर्य उदाइ उत्तर तिर लाग्छन् त्यो बिन्दु उत्तारायण अयन सुरु हुने बिन्दु हो । त्यही बिन्दु नै उतारायण बिन्दु हो । यसरी नै यहि गतिमा जब सूय कर्कत राशिको पाहिलो अंशमा पुग्छ तब दक्षिणयानको प्रारम्भ हुँदै सूर्य आफ्नो गतिमा चलिरहन्छन् ।
     यसरी गणितिय नीति अनुसार प्रत्येक सौर्य बर्ष ३६५ दिनको र चन्द्र बर्ष ३५४ को दिन हुँदा करिब ११ दिन फरक पर्दछ । यसै गणितिय नीति अनुसार तेस्रो बर्षमा पूरा १ महिना फरक पर्दै जाँदा सो फरक महिनालाई पञ्चाङ्ग निर्णय समितिले अधिकमासको नामकरण गरिन्छन् र यस अधिकमास भरिमा कुनै पर्वहरु नमनाउने गरिन्छन् । यो एक महिना अधिकमासको नाममा रहेको मलमासको कारणले चन्द्रमासको तिथिहरु सौरमास गते बाट एक महिना अघि पछि पर्ने गर्दछ । हामीले मान्दै आएका पर्वहरु चन्द्रमासको आधारमा र महीनाका गतेहरु  सौर्यमासका आधारमा निधारीत गरिन्छन् ।
      यस प्रकार सयन संक्रान्ती र गणितिय संक्रान्ती याने प्रचलित संक्रान्तिहरु हाल फरक पर्दै गैइरहेको २४ दिन सम्मको परिधिलाई अधिकमासका नाममा मलमास व्यबस्था पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिले हामीले मनाउने विभिन्न पर्वहरुको तिथिमिती मिलान गर्दै आएका छन् ।
      चन्द्रमास लगायतको गति अनुसारको फरक पर्दै गएको दिन र समय अवधिहरुलाई  यसरी मलमासको वैकल्पिक व्यबस्था गर्दै दिन तथा समयावधिलाई मिलान गर्दै आएको पर्वहरुको समय शुध्द नै छन् त: भन्ने बिषयमा  अब हामी सबैले सोच्ने र मनन गर्नै पर्ने अवस्था आएको छ ।
     भौगोलिक सिधान्त, गणितिय सिधान्त, अयनांश चक्र हुने सिधान्त एवं सौरमण्डलीय गति र चन्द्रमासको गतिका बिषयमा सम्बन्धित सरोकारवाला बिज्ञहरुले प्रस्त पार्दै वास्तविक यथार्थ बमोजिम हामी सबैले सहि तथा सुध्द दिन र शुध्द  समय अवधिमा आफ्नो सनातनी परम्परा र कुल धर्म संस्कार अनुसार चाड पर्वहरु मनाउनु पाउनु पर्दछ ।
     सयन संक्रान्ती र विषुवत् संक्रान्ती याने प्रचलित संक्रान्तीका दिन र समयहरु परक पर्दै गएको वास्तविक यथार्थतालाई केही बिज्ञहरुले महसुस गर्दै नेपालमा आज भन्दा ५ दशक आगादी अर्थात २०२० सालामा ईतिहास शिरोमणी श्री बाबुराम आचार्यजीको अध्यक्षतामा पञ्चाङ्ग सुधार समिती बनेको ईतिहास हामी संग नभएको भने हैनन् । तर पनि त्यो पञ्चाङ्ग सुधार समिती समितिमा मात्र सिमित भै पञ्चाङ्ग पर्व समयमा कुनै सुधार गर्न सकिएन वा भनौ गर्न गरिएन ।
     यसरी सयन संक्रान्ती र विषुवत् संक्रान्ती याने प्रचलित संक्रान्तीका दिन र समयहरु परक पर्दै गएको वास्तविक यथार्थतालाई केही बिज्ञहरुले महसुस गर्दा गर्दै पनि वा भनौ त्यसको ज्ञान हुँदा हुँदै पनि हामीलाई फरक परेको दिन र अशुध्द समयमा पर्व मनाउन लगायको र मनाउँदै आएको तितो सत्यतालाई मनन् गर्दै आज भन्दा एक दशक आगादी पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिका तातकालिन अध्यक्ष प्रा.डा. श्री मङ्गलराज जोशीजी समेतको सहमती र अग्रसर्तामा २०६१ सालमा विभिन्न समिती र उप समितिहरु गठन गर्दै " स्थायी अयन वर्ष सम्मको अध्ययन तथा पर्व सुधारको
अभियानको थालनी भै विभिन्न सरोकारवाला धार्मिक संघ संस्थाका  ६६ जना प्रतिनिधि सहभागितामा भएको विशेष ज्योतिषिय गोष्ठिले " अधिकमासको एक महिने हद पर्वहरुले उलङ्घन गरेको र अयन विषुवत् सिङ्गो एक पूर्णिमा अवधी नै सरिसकेको अवस्थामा पनि प्रचलित पचाङ्ग( पात्र) अनुसार नै हामीले पर्व मनाउनु नहुने र मनाउँदा राम्रो फल प्राप्त नहुँने एवं लक्षित उद्देश्य पूरा समेत गर्न नसकिने ठहर गर्दै  गरेको ज्योतिषिहरुको ठहरलाई तातकालिन नेपाल सरकारले आत्मसाथ गर्दै संस्कृती पर्यटन तथा नागरिक उ्ड्यान मन्त्रालय बाट २०६३   सालमा एउटा छुट्टै राष्ट्रीय मान्यता प्राप्त " पर्व सुधार राष्ट्रीय कार्यदल " नै गठन गरि सर्व साधरण जनमानसमा कुनै अन्यौल नहुने र  अन्यौल नगरी प्रचलित सिद्धान्त र ज्योतिष शास्त्र र सनातनी धर्म शास्त्रलाई यथावटै राखी ऋतु बिग्रीयको अयन विषुवत् संक्रान्ती दिन तथा पर्वलाई‍बिग्रीयको हद सम्म परिवर्तन गर्न गराउनु पर्ने सुझाब सहितको प्रतिबेदन  पर्व सुधार राष्ट्रीय कार्यदलले ०६४ सालमा नै नेपाल सरकारलाई बुझायको प्रतिबेदनलाई बैज्ञानिक निश्कर्ष मानेअनुसार बि.सं. २०६५ पौष १६ मा बि. सं. २०६७ बैशाखमा परेको अधिकमासको सहायतता लिई  बि. सं. २०६६ चैत्बाट एक महिना वर देखी लागुहुने गरि  प्रचलित पञ्चाङ्ग प्रणालीमा आवश्यक सुधार गर्ने भन्ने तातकालिन नेपाल सरकारले गरेका थिए । परन्तु त्यसबेला त्यो निर्णय विविध कारणहरु बाट कार्यरुप लिन सकेन र पर्व सुधार कार्यान्वन्नको त्यो निर्णय मन्त्रीपरिषदको कार्यालयको दराजमा नै आज सम्म थनकी नै रहेका छन् ।
      
पर्व सुधार राष्ट्रीय कार्यदलले पेस गरिएको प्रतिबेदन अनुसार प्रचलित पञ्चाङ्गमा आवश्यक सुधार गर्ने निर्णय नेपाल सरकारले कार्यान्वयन गर्न नसकी निर्णय नै थनकी रहेको अवस्थामा पर्व सुधारका अभियन्ताहरुले अहिले प्रचलनमा रहेको पञ्चाङ्ग( पात्र) मा  प्रतिबेदन मुताबिक समयानुकुल  परिमार्जन गरि पर्वहरु सुधार गर्नु पर्ने भन्दै सरकार, पञ्चाङ्ग निर्णायक समिती लगायत सरोकारवाला सवैलाई नैतिक दवाबब दिन  प्रचलित पात्रमा तोकिएको तिथिमितीको भन्दा ठिक एक महिना अगादी नै पर्वहरु मनाउने अभियान एक दशक देखि चलाउँदै आएका छन् । पर्व सुधारको अभियान " पर्व सुधार राष्ट्रीय कार्यान्वञ समिती, नेपाल" ले संस्थागत रुपमै नेत्रुत्व गर्दै आएका छन ।
      पर्व सुधारको अभियन्ताहरुको अभियान गतिबिधिले नेपालीको सनातनी धर्ममा आँच पुगिरहेको अवस्था यहाँ देखिन थालेका छन् ।  जनसाधारणले प्रचलित पञ्चाङ्गलाई ब्रम्ह बाक्यकै रुपमा मान्दै आएका छन् । सर्वसाधारणले पञ्चाङ्ग निर्णायक समिती स्वीकृति प्राप्त पञ्चाङ्गलाई नै सर्बमान्य र सहि पञ्चाङ्गका रुपमा लिने र मान्ने गर्दै आएका छन् । त्यसैले अधिकांस जनसाधरणले प्रचलित पञ्चाङ्गमा तोकिएकै तिथिमिती र गतेमा नै आ- आफ्नो परम्परागत चाद पर्वहरु मनाउँदै आएका छन् ।
          प्रचलित पञ्चाङ्ग अनुसार असोज २५ गते परेको ०७३ को बिजया दशमीलाई  त्यसको ठिक एक महिना अगादी याने भाद्र २६ गते नै पर्व सुधार अभियन्ताहरुले जमरा टीका लगाई रमझम गर्दै मनाएको खवरहरु पत्रपत्रीकामा आएका छन् । जबकी पञ्चाङ्गमा तोकिएको असोज २५ गते मात्र अधिकांस जनसाधारणहरुले दशै पर्व मनाए । अचम्मको र आश्चर्यको कुरा के छभने भाद्र २६ गते नै दशै मनाउने पर्व सुधारका अभियन्ताहरुले पनि दोहोरो अर्थात दुई दुई पटक दशै पर्व रमझम गर्दै मनाएको कुरा स्वयम् पर्व सुधारका अभियन्ताहरु बताउँछन् ।
     अधिकमासको एक महिने हद पर्वले उलङघन गरेको र अयन विषुवत् सिङगो एक पूर्णेमा अघि सरेकाले प्रचलित पात्र अनुसार दशै लगायत पर्वहरु मनाउँदा फल प्राप्त नहुने र अशुद्ध समयमा पर्व मनाउन हुँदैन भनेर त्यसको एक महिना अगादी नै दशै पर्व मनाएर शुध्द समयमा दशै मनाएको भन्ने पर्व सुधारका अभियन्ताहरुले पात्रमा तिकिएको तिथिमिती र गतेमा पुन: दोहोरो दशै पर्व मनाउँदा दशै पर्वको महत्व र विषेशता, धर्म संस्कार एवं पर्व र समाजमा के कस्तो प्रभाब पर्दछन् यो सोचनिय बिषय छ ।
     सनातनी नेपाली समाजमा र धर्म संस्कारहरुमा पश्चिमी आयातित धर र त्यसका विस्तारबादी अनुयायिहरुले ड्लरको बलबुता एवं चलखेलमा यहाँका विभिन्न परम्परागत धर्मालम्बिहरुलाई विभिन्न लोभ प्रोलोभन र शब्दजालमा फसाउँदै कुल परम्परालाई लात हान्न लगाउँदै धर्म परिवर्तन गराउँदै यहाँ धरमान्ततण गर्नेहरुको संख्याबृद्धी गराउँदै सनातनी धर्म संस्कार लाई कमजोर पार्दै गएका छन् अर्को तर्फ  सनातनी सनातनी बिचमा पनि विभिन्न गुत उपगुत जस्तोकी - बैष्णवी , कृष्णप्रणामी, ब्रम्हकुमारी राजजयोग् तथा ज्ञान गंङ्गा लगायत बिभिन्न धार्मिक संप्रदायहरु सिरजना गर्दै सनातनिहरुलाई सनातनिले नै  धर्म आस्थामा र संस्कारहरुमा बिभाजन गराउँदै आफ्नै सनातनि धर्मलाई कमजोर बनाएर आफ्नो परम्परागत कुलधर्म संस्कारलाई दाईभर्त गर्दै अन्यत्र मोड्ने काम यहाँ भैरहेका छन्  ।
  •         अर्को एउटा समूह " अहिम्सा परोधर्म " को नारा लगाउँदै परम्परागत रुपमा वैदिक- तन्त्रनिर्देशित संस्कार अनुसार चल्दै आईरहेको अलि बलि पुजाको अन्त्य हुनु पर्छ भन्दै अलि बलि पुजाको संस्कार नभएका अनि त्यस्तो संस्कारमा नहुरकेका तथा त्यस्तो समाज भन्दा बाहिर बाट आएकाहरुले बलि प्रथा बिरोधी अभियान चलाउँदै यहाँका परम्पराबादी सनातनिहरुमा एक आपसमा मनमुताब र फुट ल्याउने कार्य गरेर नेपालको सनातनी धर्म, पर्व संस्कार्गरुमा प्रतिकुल प्रभाव पार्दै आएको वर्तमान अवस्थामा त्यो अवस्था र कार्यलाई प्रचलित पात्रमा पर्व संग सम्बन्धित समय सुधार गर्नु पर्ने र नपर्ने भन्ने  बिवाद उब्जाएको कारणले  एउटै सालमा दोहोरो दशै लागायत पर्वहरु मनाउनाले सनातनी धर्म संस्कारलाई कमजोर  एव बिच्लित पार्न थप उर्जा दिन्दै आएको हामी यहाँ हेर्न र बुझ्न सक्छौं ।      पर्व सुधार राष्ट्रीय कार्यदलको त्यो प्रतिबेदनलाई सरकारले आज सम्म नत: गलत सावित गरेको छ नत: प्रतिबेदन अनुसारा कार्यान्वयन नै गराउन सकेको छ । पञ्चाङ्ग निर्णायक समितीभित्रकै ज्योतिषिहरु समेतको सहभागितामा गहन अध्यन र अभ्यास गरि बैज्ञानिक तरिकाले तयार पारेको प्रतिबेदनलाई पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिले हाल सम्मको  पञ्चाङ्गमा समाबेस गरि सनातनी जनसाधारणमा बिवाद रहित अवस्थामा सहि तिथिमिती र शुध्द समयमा पर्व मनाउन दिन नसक्नु नेपाल सरकार तथा पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिको कमजोरी हो कि पर्व सुधार राष्ट्रीय कार्यदलको प्रतिबेदन नै गलत हो ?
         नेपाल सरकार संस्कृती मन्त्रालय तथा नागरीक उद्यान मन्त्रालय द्वारा गठीत " पर्व सुधार कार्यान्वयन समिती " र पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिका तातकालीन अध्यक्ष प्रा.डा. रामचन्द्र गौत्तम लगायत समितिका ९ जना सदस्यहरु सहभागी भएको मिति २०७० असार ३१ गते बसेको संयुक्त बैठकले गरिएको निर्णयमा - " पर्व सुधार राष्ट्रीय कार्यदल समितिका सदस्यहरु बाट बि.सं. २०७२को मलमासको सहयोग लिई १ महिना पर्व समय सुधार गर्दा यो २१०० बर्ष सम्म काम लाग्छ भनी यस कुरामा सहमतीका लागि अनुरोध भयो । नेपाल सरकारले २०६५।९।१६ मा नितिगत रुपले यस्तो स्वीकार गरिएको कुरा पनि बैठकमा  अवगत गराईयो । एक पटकको सुधार बाट धर्म संस्कृती परम्परामा आघाट नआउने गरि बिग्रीएको ऋतु १ महिना सुधार गर्ने २०६४ को पर्व सुधार राष्ट्रीए कार्यदलको प्रतिबेदनमा उल्लेख भएकोले यस बिषयमा दुबै पक्षबाट छलफल हुँदा सुधारको लागि सहमती जनाउने र नेपाल सरकारलाई २०७२ देखि समय सुधार लागू गर्न सिफारीस समेत गर्ने निर्णय भयो । यस निर्णयको जानकारी नेपाल सरकार संस्कृती पर्यतन तथा उद्यान मन्त्रालय र गृह मन्त्रालयमा दिने निरणय पनि भयो । " भनि सो निर्णयमा लेखिएको छ ।
उपरोक्त संयुक्त बैठकमा पञ्चाङ्ग  निर्णायक समितिको तर्फ बाट सहभागी सदस्यहरु थिए :--
१. प्रा.डा. रामचन्द्र गौत्तम ------------------  अध्यक्ष
२. प्रा.डा. साम्बराज आचार्य ............... सदस्य
३. प्रा.डा. दिर्घराज धिमिरे ............... ....   "
४. प्रा.दिनेशराज पन्त .........................    "
५. डा. जगतमा गुरुङ्ग ..................... ...    "
६. डा. खिलनाथ बास्तकोटी .......... ......     . "
७. शी दैबज्ञ किर्तिमदन जोशी ........... ...    ."
८. प्रा. बिद्याकुमारी बज्राचार्य ................."   र
९. शी पं. सूर्य प्रशाद ढुंगेल.................."
पर्व सुधार कार्यान्वयन समितिको तर्फ बाट संयुक्त बैठका सहभागी हुनु हुने सदस्यहरु थिए :--
१. श्री चुडामणी क्ट्टेल-------------------------- सदस्य
२. श्री सह प्रा. जयन्त आचार्य ----------------"
३. श्री पं. गुरु शेखर राजोपाध्याय ----------  "
४. श्री सेखराज राई ------------------------------ "   र
५. श्री ई. हरिनारायण मल्ल-------------सदस्य सचिव
     पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिको मिति २०७०/८/२७ मा बसेको बैठकले आफ्नो परिष्कार उप समितीले मिति २०७०/८/२६ मा गरेको पर्व सुधार सम्बन्धी गरेको निर्णलाई स्वीकृति गर्दै सो निर्णयलाई नेपाल सरकार संस्कृती मन्त्रालयमा पठाउने निर्णय समेत उभै सो निर्णयको जानकारी पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिले प. सं. ०७०/७१ चनं. ३२ मिति २०७०/०८/३० को पत्र बाट  संस्कृती , पर्यटन तथा नागरिक उद्यान मन्त्रालयलाई पथाएको देखिन्छन् । यसरी पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिलाई स्पस्त रुपमा प्रचलित पात्रमा उल्लेखित पर्व दिन र समयहरु अशुध्द तथा असमय भैरहेको भन्ने ज्ञात हुँदा हुँदै पनि आफ्नो तर्फ बाट पात्रमा सुधार गर्न खुट्टा कमाउँदै पञ्चाङ्गलाई ब्रम्ह वाक्य नै संझने र मान्ने सनातनी सर्वसाधारणलाई अशुध्द तथा असमयमा चाद पर्वहरु मनाउन लगाई आएको दिनको घाम झै छर्लङ्ग नै देखिन्छन् ।
      अत: पर्व समय सुधार कार्यान्वयन गर्ने नेपाल सरकारको पूर्व निर्णय अनुसार  यदि सुधार गर्नै पर्ने भए यथा सिघ्र लागू गर्न गराउनु पर्यो हैन पञचाङ्गमा कुनै सुधार गर्नु अवस्था छैन र पर्व सुधार राष्ट्रीय कार्यदल -२०६४को प्रतिबेदन नै गलत हो भन्ने सरकारले निर्णय गरि नेपाली मनाउने चाड पर्व समय एकरुपता कायम  गरि नेपाली चाड पर्वहरुको महत्व र बिषेशतालाई यथावत कायम गर्दै सनातनी नेपालिहरुले मनाउने पर्वहरुमा बिकृतिलाई निषेधित गरि हाम्रो धर्म संस्कारलाई पर धर्म र आन्तरिक गुत उपगुत बाट हुन सक्ने अतिक्रमनलाई निषेधित गर्न सक्ने वातावरण  बनाउनु पर्ने वर्तमान देशको अवस्थाले सरकार, पञ्चाङ्ग निर्णायक समिती लगायत सरोकारवाला सवैलाई घचघचाई रहेको यथार्थतालाई सबैले मनन गर्नै पर्दछ र  पर्व संग सम्बन्धित समय सुधार गर्नै पर्ने हो वा होईन भन्ने बिषयलाई एउटा निश्कर्षमा तुंग्याउनै पर्ने अहिलेको समय र सनातनी नेपालीहरुको आवाज पनि यहि नै छ ।

   स्रोत-(१) पर्व सुधार राष्ट्रीयकार्यदलको प्रतिबेदन-२०६४
(२) पर्वसुधारका आधारहरु - तेस्रो अङ्क   
(३) पर्व ( समय) सुधारिएको नमुना भित्ते पात्रो-०७३
(४) स्रोत सामाग्री उपलन्ध गरि सहयोग गर्नु हुने मित्र           
                                 ~ श्री बलराम श्रेष्ठ

Thursday, December 8, 2016

आमाको हाँसो


                     आमाको हाँसो
आमा तिमी हाँसी दिन्दा.... सगरमाथामा नै पुगे सरह हुन्छ यो मेरो मन ।
आमा तिमि रोई दिन्दा..... भक्कानो नै फुत्ला जस्तो भएर आउँछ  यो मेरो मन ।
हाँसि रहेको यसरी नै सधैं हेर्न पाउँ आमा त्यो तिम्रो  अनुहार ।
रुखा सुखा जे छ खाउँला, ताल तुलै भए पनि सफा पहिरण लगाउँला तर रहोस हसिलो सधै तिम्रो त्यो अनुहार ।
लगाई दिन सकैन त के भो   सुनको चुरा र वाला ।
तन मन र बचनले गर्ने छु सेवा र भै तिम्रै रखवाला ।
हसिलो यसरी नै  सधै हेर्न पाउँ त्यो तिम्रो  अनुहार  आमा ।

Thursday, October 27, 2016

चन्द्र सूर्य अंङ्कित झण्डा

आकाश र धर्ती यो ब्रम्हाण्डमा रहेसम्म ,
मेरो देश नेपालको चन्द्र सूर्य अङ्कीत यो राट्रीय ध्वजा ,
अतुतरुपमा यसरी नै सधैं सधैं फहराई रहोस ,
यसै ध्वजा मुनि तिन कोटि नेपाली सधैं हाँसिखुसी बाँच्न सकोस ,
विश्व सामु नेपाल र  नेपालीलाई यसै ध्वजाले ससम्मान परिचित गराई रहोस् ,
फुलका ठुङ्गा सरिका हामी नेपाली नेपालीलाई यसै राष्ट्रीय ध्वजाले एकसूत्रमा बाँधी रहोस् बाँधी रहोस् ... ।
                                           मानकुमारी शिल्पकार( श्रेष्ठ)
                                            जन्म बी.सं. १९७८ माघ १