गजूर
मन्दिरका गजूर : आकार, प्रकार, परम्परा र किंवदन्ती*
गजूर के हो? परिचय
नेपालभित्र रहेका अधिकांश मठ-मन्दिर, देवगृह, गुम्बा, विहार तथा चैत्यहरूको शिरमा शोभायमान हुने गरी कलश आकारको चुच्चो धुरीमा *सुवर्ण, पित्तल, तामा वा बज्रबाट निर्मित सुन्दर संरचना* राखिएको हुन्छ। यही कलश आकारको लाम्चो संरचनालाई *गजूर* भनिन्छ।
मन्दिर *प्यागोडा शैली*को होस्, *गुम्बज शैली* वा *शिखर शैली*को होस् — हरेक मन्दिरको शिखर र चैत्यमा गजूर राखेकै हुन्छ। आजभोलि त *पवित्र जलाशय, पोखरी र तीर्थस्थलका प्रवेशद्वार*हरूमा समेत आकर्षक गजूर राख्ने चलन बढ्दै गएको छ।
"गजूर" शब्दको उत्पत्ति
"गजूर" शब्द नेपालभाषाको *"गजु"* बाट आएको हुन सक्ने देखिन्छ। नेपालभाषाको व्याकरणअनुसार जाति अथवा व्यक्तिवाचक संज्ञाको पछाडि *"जु"* प्रत्यय जोडिँदैन। खासगरी आदरणीय, सम्मानित, वन्दनीय व्यक्ति विशेष अथवा जाति पछाडि मात्र *"जु"* प्रत्यय लाग्छ। जस्तै: *गुरु > गुरुजु, ब्रम्हु > ब्रम्हजु, शाक्य > शाक्यजु, जोशी > जोशीजु*।
साधारण सम्मानका लागि एउटामात्र *"जु"* प्रयोग हुन्छ। अलि बढी सम्मान गर्नुपर्ने राजा-महाराजालाई *"जुजु"* भन्ने गरिन्थ्यो। यसरी नेपालभाषाको *"गजु"* शब्द नै खस नेपालीमा *"गजूर"* हुन गएको हुन सक्ने सम्भावना छ।
गजूरको आर्थिक-सामाजिक पक्ष
नेपालभित्रका देवालयहरूमा हेर्ने हो भने देवालय स्थापना गर्नेको आर्थिक हैसियतअनुसार *स्वर्ण, पित्तल, तामा, ढुङ्गा, इँटा वा बज्र*को भए पनि गजूर राखेकै हुन्छ। यद्यपि विविध कारणवश गजूर नभएका देवालय पनि केही छन्।
गजूर नभएका मन्दिर र तिनका किंवदन्ती
क) काठमाडौंको अशोक विनायक (मरु गणेश)
काष्ठमण्डपसँगै रहेको यस गणेशलाई *मरु गणेश* भनिन्छ। गजूर नहुनुका दुई लोकमान्यता छन्:
स्वर्ग-यात्राको बाधा:* अशोक वृक्षको फेदमा विराजमान गणेश भगवान् दिनको तीन पटक आफू बसेको ठाउँबाट सिधै स्वर्ग जानुपर्ने भएकोले गजूर राख्दा स्वर्गलोकको यात्रामा रुकावट हुने र यदि कसैले राखेमा गजूर खस्ने जनश्रुति छ। गजूर नभएको गणेश भएरै नेवाः भाषामा *"मरु गणेश"* भनिएको हो।
गणेश नरहेको स्थान:* कुनै समय पाटन गोदावरीका एक व्यक्ति काठमाडौं दरबारमा भारदार हुँदा आफ्ना इष्टदेव गणेशलाई ल्याएर अशोक वृक्ष भएको स्थानमा स्थापना गरे। पछि ती व्यक्ति भक्तपुर दरबारमा सरुवा हुँदा गणेशलाई पनि लगेर *भोलाछें टोलको पापनी*मा स्थापना गरे। काठमाडौंको स्थानमा गणेश नभएकाले नेवाः भाषामा *"गणेद्यः मरु"* — गणेश छैन — भन्दाभन्दै *मरु गणेश* हुन गयो। उता भक्तपुरको गणेशलाई *"याँय् छेँ दुम्ह गणेद्यः"* — काठमाडौंमा घर भएको गणेश — भन्दाभन्दै *"याँछें गणेश"* हुन गएको मान्यता छ।
ख) पाटन चापागाउँको बज्रवाराही मन्दिर*
श्रीनिवास मल्लले स्थापना गरेको मानिने यस मन्दिरमा गजूर नहुनुका पनि छुट्टै किंवदन्ती छन्:
नौ दिपको सर्त:* मन्दिर परिसरका *नौवटा दिप (चिता)* मा एकै समयमा लास जलिरहेको बेला मात्र गजूर राख्न *बज्रवाराही*को आदेश भएको, तर आजसम्म ती सबै दिपमा एकै समय लास नजलेको जनश्रुति छ।
आहाल र भाले बासेको कथा:* किंवदन्तीअनुसार बज्रवाराही भएको ठाउँमा पहिले *आहाल* थियो। एक दिन एउटा राँगो आएर आहालमा बस्यो। त्यही राँगोले देवीको रूप लिएपछि आहाल पुरेर मन्दिर बनाइयो। मन्दिर बनाउँदाबनाउँदै बिहान भई भाले बासेपछि गजूर हाल्न नभ्याइएको कथन छ। पछि गजूर राख्न खोज्दा विघ्नहरू हुन थाले।
सपनाको आदेश:* मन्दिरका पूजारीलाई सपनामा *श्रीमाई बज्रवाराही*ले बुलुगाउँका मानिस मरी मन्दिर अगाडिको चितामा जलाउन ल्याएको खण्डमा मात्र गजूर राख्नू, अन्यथा राख्नेको मृत्यु हुने खबरदारी गरेको किंवदन्ती पनि छ।
यसरी *मरु गणेश* र *बज्रवाराही मन्दिर*मा परम्परागत रूपमै गजूर नहुनुका छुट्टाछुट्टै कारण र विषय छन्।
गजूरका विविध आकार-प्रकार*
*अष्टमंगलयुक्त गजूरहरू* पनि विभिन्न आकार-प्रकारका हुन्छन्। तीमध्ये विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत, पाटनको प्रसिद्ध *२१ गजूर भएको कृष्ण मन्दिर* प्रमुख उदाहरण हो। यो मन्दिर *१०८ वटा थाम* प्रयोग गरी निर्माण गरिएको छ।
साधारण मन्दिरहरूमा पनि गजूरको बनोट फरक-फरक पाइन्छ:
कुनैमा *चार कुनामा साना र बीचमा लामो गजूर*।
*तलेजु भवानीको मूलचोक मन्दिर*मा *लहरै पाँच वटा गजूर*।
*विशालनगरको मनमानेश्वरी भवानी मन्दिर*मा *लहरै तीन वटा
गजूर*।
*हनुमानढोका*स्थित *मोहनकाली (दक्षिणकाली)*सँगैको
*पञ्चमुखी हनुमान मन्दिर*मा फरक किसिमको गजूर —
प्यागोडा शैलीको शिखरमा *सानो मन्दिर बनाएर त्यसमाथि
मात्र गजूर*।
मन्दिर मात्र होइन, *काठमाडौंको घण्टाघर*, *भीमसेन थापाले बनाएको पुरानो धरहरा*, २०७२ को महाभूकम्पपछि भग्नावशेषका रूपमा रहेको *धरहराको ठुटो*, र अवशेषलाई यथावत् राखी पुनर्निर्माणका नाममा बनाइएको *नयाँ धरहरा (झिल्के टावर)* मा समेत गजूर राखिएको छ।
गजूर स्थापना विधि र महत्त्व
गजूर मन्दिर शोभाको प्रमुख अङ्ग तथा लक्षणगुणले भरिपूर्ण हुन्छ। मन्दिर निर्माणकार्य सम्पन्न भएपछि मात्र *"सुवर्णकलश ध्वजारोहण विधि"* अनुसार तान्त्रिक विधिपूर्वक गजूरारोहण गर्ने परम्परा छ। यो विधि लेखिएको प्राचीन पाण्डुलिपि *नेपाल-राष्ट्रिय अभिलेखालय*मा रहेको जनाइन्छ।
तन्त्रप्रधान नेपालको सांस्कृतिक परम्पराअनुसार देवताको तन्त्रसाधना गर्ने परिपाटीअनुरूप नै हाम्रा पूर्वज गुरु-आचार्यहरूले गजूरको आकार-प्रकारमा व्यञ्जना अभिव्यक्त गरेका छन्।
मन्दिर निर्माणको अन्त्यमा मात्र राखिने भए पनि *सर्वोपरि स्थानमा सुप्रतिष्ठित हुन पाउनु नै गजूरको विशेषता र सौभाग्य* हो।
सायद त्यसैले होला, अरूले गरेको राम्रो काममा पछि आएर जस लिन खोज्नेलाई नेवाः उखानमा भनिन्छ —
"छुं याय् म्वाः, गजू तवःलका"* अर्थात् _केही नगरी गजूर समात्ने_।
अथवा, *"गजू छये जश काये"*, *"ज्या क्वचाइथें च्वंका ल्हाः तये"* - काम सकिनै लाग्दा हात हालेर जस लिने।
कलश र चुडामणि*
कलश *अष्टमंगलयुक्त* हुन्छ। सबैभन्दा माथि *नारिवल* राख्ने गरिन्छ, जसलाई *चुडामणि* पनि भनिन्छ। *चुडा*को अर्थ शिखा, टुप्पो वा शिर हुन्छ। शिखाझैं सबैभन्दा माथि रहने मणिस्वरूप नारिवल भएकाले नै *चुडामणि* भनिएको हुनुपर्छ।
लेखन-सहयोग स्रोत सामग्री : हेमराज शाक्यको _नेपाल संस्कृतिया मूलुखा_ समेत ~*
~०~
