कलंकी लामपाटीको इतिहास ...

कलंकी लामपाटीको इतिहास…

राणाकालको अन्त्यसम्म पनि नेपालमा आजजस्तो सुविधायुक्त सडक सञ्जाल र सवारी साधनको पहुँच थिएन। अहिले पनि देशका धेरै दुर्गम भूभागमा समुचित सडक, पुल र यातायातको व्यवस्था पुग्न सकेको छैन। बेला–बेलामा सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालमा तुइनमार्फत खोला–नदी वारपार गर्दै विद्यालय जाने बालबालिकाका तस्वीरहरू सार्वजनिक भइरहेका हुन्छन्। हालै पनि यस्तै तुइन दुर्घटनामा केही व्यक्तिले ज्यान गुमाएको दुःखद समाचार आएको थियो।

त्यस समय काठमाडौं उपत्यकाबाट बाहिर यात्रा गर्न मानिसहरू प्रायः पैदल हिँड्थे। हुनेखाने वर्गका मानिसहरू घोडा, खच्चर वा “उलिन्काठ” प्रयोग गर्थे। उलिन्काठ भनेको मानिसले मानिसलाई बोकेर यात्रा गराउने प्राचीन शैलीको काठबाट बनेको सवारी साधन हो, जसमा एकजनालाई बसालेर दुई वा तीन जनाले काँधमा बोकेर लैजान्थे।

कथनअनुसार तत्कालीन श्री ३ प्रधानमन्त्री जुद्ध शमशेरकी छोरी पुतली मैयाँसाहेब काठमाडौं बाहिरको यात्राबाट फर्कने क्रममा अस्वस्थ भइन्। न्हेपंखा (हालको कलंकी क्षेत्र) मा रहेको लामो पाटी भएको स्थानमा विश्राम गर्ने क्रममा त्यहीँ उनको निधन भयो भनिन्छ। स्थानीय केही व्यक्तिहरूका अनुसार पुतली मैयाँसाहेबकी आमा “आलुव महारानी” थिइन् भन्ने जनश्रुति पनि पाइन्छ।

श्री ३ जुद्ध शमशेरलाई आफ्नी छोरी अत्यन्त प्रिय थिइन्। सम्भवतः त्यसैले छोरीको निधन भएकै स्थानमा यात्रुहरूलाई विश्राम र बासको सुविधा दिन लगभग ६०–७० फिट लामो र करिब २५ फिट चौडा धर्मशाला–पाटी निर्माण गराइयो। मृतक छोरी पुतली मैयाँसाहेबकै स्मृतिमा बनेकाले त्यसलाई “पुतली पाटी” भनिन थालियो।

समयसँगै त्यो पाटीमा विभिन्न संस्था र समूहहरूको कब्जा हुन थाल्यो। कहिले कर चेकपोष्ट, कहिले स्काउट कार्यालय, कान्जीहाउस, नवज्योति पुस्तकालय, कलंकी गाउँ पञ्चायत भवन, उपप्रधानपञ्चको निजी पसल हुँदै जनपथ स्कुलसम्मले उक्त पाटी प्रयोग गरे। गाउँ पञ्चायतको नियन्त्रणमा गएपछि स्काउट कार्यालय, कान्जीहाउस र नवज्योति पुस्तकालय भने श्री कलंकी माताको मन्दिर परिसर नजिकको अर्को पाटीघरमा सारिएको स्थानीय कुमार अधिकारी बताउनुहुन्छ।

स्थानीय शान्ताराम थापा मगर, लक्ष्मण अधिकारी र श्रीपति सुवेदीलगायतका अनुसार कान्जीहाउसले गाउँ–टोलमा छाडा छोडिएका गाई–साँढे समातेर त्यहाँ राख्थ्यो। पशुधनी आएर जरिवाना तिरेपछि मात्र फिर्ता दिइन्थ्यो, नत्र लिलामसम्म गरिन्थ्यो। केही समयसम्म बोल्न नसक्ने एक असहाय व्यक्तिले पनि त्यहीँ बसोबास गरेर जीवन निर्वाह गरेका थिए भन्ने स्मरण गरिन्छ।

त्यो पाटी अगाडि जुद्ध शमशेरले स्थापना गराएको धारा पनि थियो। स्थानीयका अनुसार उक्त धारा निर्माणमा स्वर्गीय नारायणदत्त बिडारी (सुबेदार बाजे) को ठूलो भूमिका रहेको थियो। पछि सडक विस्तारसँगै पाटी र धारा दुवै हटाइए।

वि.सं. २००७ सालसम्म यो बाटो वर्षायाममा हिलाम्मे हुन्थ्यो। त्यतिबेला “लहरी” भनिने एउटा ट्रक मात्रै बिहान पल्टन लिएर थानकोटबाट टुँडिखेल जान्थ्यो र साँझ फर्किन्थ्यो। सर्वसाधारणका लागि सार्वजनिक सवारी थिएन, सबैलाई पैदल यात्रा गर्नुपर्थ्यो। पछि थानकोटदेखि शहीदगेटसम्म तीनवटा बस सञ्चालन हुन थालेपछि विस्तारै बस सेवा बढ्दै गयो।

यसै क्रममा पुतली पाटी अगाडि पनि बस विसौनी राखियो। बसका सहचालकहरूले यात्रुहरूलाई “लामो पाटी आएको” भनेर जानकारी दिन “लामोपाटी… लामोपाटी…” भन्न थाले। क्रमशः त्यही उच्चारण प्रचलित बन्दै “पुतली पाटी” को नाम “लामपाटी” रहन गयो। स्थानीय शान्ताराम थापा मगरका अनुसार बुद्ध दर्शन, सुवर्ण, लक्ष्मी र हारती बस सेवाका सहचालकहरूको यस नामकरणमा ठूलो भूमिका थियो।

कलंकीथानस्थित श्री कलंकीमाई मन्दिरभित्र रहेको ठूलो घण्टाको शिलालेखमा वि.सं. १९६४ सालमा “न्हेपंखा” नाम उल्लेख गरिएको पाइन्छ। शिलालेखमा “श्री कलंषु बालकुमारी” लेखिएको छ। यसले अहिलेको “कलंकी” नाम र “कलंकीमाई” नाम दुवै अपभ्रंश भएको संकेत गर्छ।

स्थानीय मान्यताअनुसार यस क्षेत्रको मौलिक नाम “न्हेपंखा” हो। पहिले यहाँ नर्कट घारी (न्हायपं कच्छि) धेरै भएकाले नेपालभाषामा “न्हेपंखा” भनिन्थ्यो। यस क्षेत्रकी अधिष्ठात्री देवी “कल्खु बालकुमारी अजिमा” को नाम समयक्रममा अपभ्रंश हुँदै “कलंकी” हुन पुगेको मानिन्छ।

विकासका नाममा आज धेरै सम्पदाहरूको भौतिक स्वरूप नष्ट भइसकेको छ। केही सम्पदाहरू बाँकी भए पनि तिनको मौलिक नाम, पहिचान र इतिहास हराउँदै गएका छन्। सम्पदा भनेको हाम्रो समाज र देशकै पहिचान हो। त्यसैले बाँकी रहेका सम्पदाहरूको संरक्षण गर्नु, नष्ट भइसकेकाको पुनर्निर्माण गर्नु, र पुनर्निर्माण सम्भव नभए कम्तीमा पनि त्यस स्थानको ऐतिहासिक परिचय स्पष्ट हुने गरी संकेत–चिन्ह राख्नु अत्यावश्यक छ। ताकि भावी पुस्ताले पनि त्यहाँ कहिल्यै एउटा महत्वपूर्ण सम्पदा अस्तित्वमा थियो भन्ने इतिहास बुझ्न सकून्।

— प्रकाशमान शिल्पकार