श्रद्धालु भक्तजनहरु मठ मन्दिरहरुमा अछुत बन्दै ... ?

श्रद्धालु भक्तजनहरू मठ–मन्दिरमा “अछुत” बन्दै ... ?

कल्खु अजिमा (श्री३कलङ्की माई)

हाम्रो दृष्टिले देखिने वा नदेखिने लौकिक तथा अलौकिक शक्तिप्रति तन–मनले आदर, विश्वास र भक्ति राख्ने भावबाट “श्रद्धालु” शब्दको उत्पत्ति भएको मानिन्छ। धर्म र आस्थामा विश्वास राख्ने, देवी–देवताप्रति श्रद्धा प्रकट गर्ने व्यक्तिलाई श्रद्धालु भनिन्छ। धार्मिक अर्थमा देवी–देवताहरूको वासस्थल मानिने मठ–मन्दिरप्रति आस्था राखी पूजा–अर्चना, दर्शन र भक्ति गर्ने भक्तजनहरू नै श्रद्धालु हुन्।

प्राचीनकालदेखि नै श्रद्धालु भक्तजनहरूले मठ–मन्दिरमा स्थापित वा किंवदन्तीसँग जोडिएका मूर्त तथा अमूर्त देवस्वरूपहरूलाई छोएर, पूजा गरेर र दर्शन गरी आफ्नो श्रद्धा व्यक्त गर्दै आएका छन्। तर इतिहासको एउटा दुःखद पक्ष के पनि रह्यो भने तथाकथित वर्ण व्यवस्थाले मानिसलाई विभिन्न श्रेणीमा विभाजन गरी केही समुदायलाई “अछुत” ठहर गर्‍यो। उनीहरूलाई मठ–मन्दिरबाट टाढा राखियो र धार्मिक अधिकारबाट समेत वञ्चित गरियो।

“अछुत” भन्ने शब्द वास्तवमा मानव समाजमाथि थोपरिएको सामाजिक कलंक हो। नेपालको सन्दर्भमा नयाँ मुलुकी ऐन लागू हुनुअघि “छुन नहुने”, “पानी नचल्ने” जातका रूपमा केही समुदायलाई अपमानित गरिन्थ्यो। मनुस्मृतिको व्याख्या र त्यसको विभिन्न कालखण्डमा गरिएको स्वार्थअनुकूल परिमार्जनमार्फत मानिसलाई ब्राह्मण, क्षेत्री, वैश्य र शूद्र गरी विभाजन गर्दै सामाजिक विभेदलाई संस्थागत बनाइयो।

तर विडम्बना के छ भने आज परिस्थिति उल्टिँदै गएको देखिन्छ। अहिले “अछुत” बनाइएका समुदाय मात्र होइन, सबै श्रद्धालु भक्तजनहरू नै क्रमशः मठ–मन्दिरभित्रका मूर्तिहरूबाट टाढा पारिँदै छन्। कारण सामाजिक विभेद होइन, बरु भक्तजनकै असावधानी र अव्यवस्थित पूजा–पद्धति हो।

आज धेरै मन्दिरका मूर्तिहरू आधुनिक रासायनिक अबिर, केसरी तथा रंगहरूको अत्यधिक प्रयोगले क्षतिग्रस्त भइरहेका छन्। निधारमा जथाभावी तिलक लगाउँदा मूर्तिहरूको स्वरूप बिग्रिएको छ। कतिपय मूर्तिको निधार त श्रद्धालुहरूले बारम्बार तिलक लिने क्रममा औँलाले घोट्दा खिइएर प्वाल परिसकेको अवस्था छ। श्रद्धाभावको नाममा मूर्तिको टाउकोमा फूल, धूपबत्ती र आरतीको ज्वाला छोइने गरी चढाउने प्रचलनले पनि मूर्तिहरूको संरक्षणमा गम्भीर असर पुर्‍याइरहेको छ। कतिपय स्थानमा त भक्तजन जुत्ता लगाएरै मन्दिर प्रवेश गरी पूजा–दर्शन गर्ने गरेको समेत देखिन्छ।

सायद यिनै कारणले होला, नेपालका केही प्राचीन मन्दिरहरूमा धेरै पहिलेदेखि नै पूजारी बाहेक अन्य सर्वसाधारणलाई मूर्ति छोएर पूजा गर्न निषेध गरिएको पाइन्छ। पशुपतिनाथ मन्दिर, दत्तात्रेय मन्दिर, चाँगुनारायण मन्दिर, ईचंगुनारायण मन्दिर, बज्रयोगिनी मन्दिर लगायतका मन्दिरहरूमा यस्तो व्यवस्था लामो समयदेखि देखिन्छ।

अब क्रमशः अन्य मन्दिरहरूमा पनि सर्वसाधारण भक्तजनलाई मूर्ति छोएर पूजा–दर्शन गर्न रोक लगाइँदैछ। अशोक विनायक मन्दिर, गुह्येश्वरी मन्दिर, दक्षिणकाली मन्दिर, अन्नपूर्ण अजिमा मन्दिर, हारती अजिमा मन्दिर तथा बुढानीलकण्ठ मन्दिर जस्ता मन्दिरहरूमा अहिले पूजारीबाहेक अन्य भक्तजनलाई प्रत्यक्ष मूर्ति स्पर्श गर्न नदिने प्रचलन बढ्दो छ।

यसले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ—

हिजो समाजले केही समुदायलाई “अछुत” बनायो, आज मूर्ति र सम्पदाको सुरक्षाका लागि स्वयं श्रद्धालु भक्तजनहरू नै मन्दिरभित्र “अछुत” बन्दै गएका हुन् त ?

यदि हाम्रो श्रद्धाभावले नै देवमूर्ति, सम्पदा र संस्कृति नष्ट हुँदै जाने हो भने अब समय आएको छ—भक्तिभन्दा पनि संरक्षण चेतनालाई प्राथमिकता दिने। मूर्ति छोएर मात्र श्रद्धा प्रकट हुँदैन; अनुशासन, मर्यादा र संरक्षणभावसहित गरिने पूजा नै साँचो श्रद्धा हो।

 *🔱 समाधान: "भक्ति शुद्ध भए, स्पर्श शुद्ध हुन्छ" 🔱*

*कल्खु आजिमा*ले *पञ्च-भैरव* राखेर *पश्चिम हेरे जस्तै*, हामीले पनि *३ दिशाबाट हेर्नुपर्छ*:

*१. भक्तको लागि नियम:*  

*"छोएर होइन, जोगाएर पूजा गर"*  

- *अबिर* होइन, *फूल-अक्षता* चढाऔं  

- *निधार नघोटौं, मनले ढोगौं*  

- *धूप आरती* टाढाबाट गरौं, *मूर्ति नछोऔं*  

- *मन्दिर = आमाको कोठा* — जुत्ता बाहिरै

*२. मन्दिर व्यवस्थापनको लागि:*  

*"निषेध होइन, शिक्षा देऊ"*  

- *स्पर्श-प्रतिमा* अलग्गै राख्ने — छोएर ढोग्न मिल्ने  

- *CCTV + स्वयंसेवक* राखेर लापरवाही रोक्ने  

- *"कसरी पूजा गर्ने"* बोर्ड सबै मन्दिरमा  

- *केमिकल अबिर बिक्री बन्द*

*३. राज्यको लागि:*  

*"सम्पदा ऐन कडा बनाऊ"*  

*मूर्ति बिगार्ने*लाई *सम्पदा-विनाश मुद्दा*। *सुकुम्बासी*ले *सार्वजनिक जग्गा* मिचे जस्तै, *लापरवाह भक्त*ले *सांस्कृतिक जग्गा* मिच्दैछ।

                             ।।।।~ ० ~