विष्णुमती र बागमती ढलमतीमा परिणतसँगै यहाँको संस्कार र संस्कृति पनि लोपमती हुँदै…
नेपालमण्डलवासीको संस्कार, संस्कृति र जीवनशैली जन्मदेखि मृत्युसम्म नै नदी–नालासँग गहिरो रूपमा जोडिएको देखिन्छ। कान्तिपुरका विभिन्न टोलका वासिन्दा तथा भक्तजनहरू प्रभातकालमै बागमती, विष्णुमती तथा अन्य नदी, कुण्ड र तीर्थस्थलमा पुगेर “हर हर गंगे” भन्दै स्नान गर्थे। त्यसपछि पशुपतिनाथ, चैत्य, मठ–मन्दिर तथा देवस्थलहरूको दर्शन गर्नु यहाँको जीवनपद्धतिकै एक अभिन्न अंश थियो।
नवजात शिशुको जन्मपछि वा परिवारका सदस्यको मृत्यु भएपछि परिवार तथा नजिकका नातागोतामा लाग्ने “सुतक” वा “आशौच” शुद्धीकरणका लागि नदीमा गई स्नान गर्ने परम्परा थियो। जन्म र मृत्युजस्ता जीवनका संवेदनशील संस्कारहरू नदीसँग प्रत्यक्ष गाँसिएका थिए। नदी केवल पानी बग्ने स्थान मात्र थिएनन्, ती सामाजिक, धार्मिक र सांस्कृतिक शुद्धीकरणका केन्द्र थिए।
तर बस्ती विस्तार र शहरीकरणसँगै घरघरमा धारो र शौचालयको व्यवस्था हुन थाल्यो। मानिसहरू नुहाउन, धुन वा शुद्धीकरणका लागि नदीतर्फ जान छाड्दै गए। यसै क्रममा घरका पाइखानाबाट निस्कने मलमूत्रका ढल सिधै नदीहरूमा मिसाइँदै गए। बागमती र विष्णुमती जस्ता पवित्र नदीहरू क्रमशः ढल बग्ने नाला जस्तै बन्दै गए।
औद्योगिकीकरणको नाममा खुलेका कलकारखानाबाट निस्कने हानिकारक रसायनसमेत कुनै प्रशोधनबिना नदीमा मिसाइँदा नदीहरूको अवस्था झन् भयावह बन्दै गयो। कहिल्यै कलकल बग्ने, पवित्र र जीवनदायिनी मानिने गंगा आज यति प्रदूषित भइसकेकी छन् कि नदी किनारबाट आउने हावाले समेत नाक थुन्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ।
पाप पखाल्ने विश्वास गरिएका ती नदीहरू आफैं दूषित र घातक बनेका छन्। प्रदूषित पानीले मानव मात्र होइन, नदीमा बस्ने माछा तथा अन्य जलचर प्राणीहरूको अस्तित्वसमेत संकटमा परेको छ।
आज नदीमा गएर गरिने संस्कारहरू पनि क्रमशः औपचारिकतामा सीमित हुँदै गएका छन्। घरबाट बोतल वा गाग्रीमा पानी बोकेर लगेर “गंगास्नान” को प्रतीकात्मक अभ्यास गरिँदैछ। प्रश्न उठ्न थालेको छ—यसरी कृत्रिम रूपमा कति समयसम्म संस्कार जोगाउन सकिएला ?
विष्णुमती र बागमती किनारका कैयौँ ऐतिहासिक घाट तथा तीर्थस्थलहरू अतिक्रमणमा परिरहेका छन्। सुकुम्बासी बस्तीका नाममा नदी किनार ढाकिँदै जाँदा घाटहरूको अस्तित्व नै समाप्त हुने अवस्थामा पुगेको छ।
पहिले श्रद्धापूर्वक नदीमा सेलाइने पूजा–पाठका फूलपाती, पितृलाई अर्पण गरिएका पिण्ड तथा धार्मिक सामग्री अहिले स्वच्छ नदीको अभावमा जथाभावी फालिने क्रम बढ्दो छ। नदीसँग जोडिएको धार्मिक अनुशासन र सांस्कृतिक मर्यादा दुवै कमजोर हुँदै गइरहेका छन्।
नदीहरूको संरक्षण र पुनर्जीवनका लागि राज्यले “वागमती सभ्यता एकीकृत विकास समिति” जस्ता निकाय गठन गरे पनि प्रदूषण नियन्त्रण, अतिक्रमण हटाउने तथा अव्यवस्थित बस्ती व्यवस्थापन गर्ने कार्य प्रभावकारी रूपमा हुन सकेको देखिँदैन।
नदीहरू केवल जलस्रोत होइनन्; ती हाम्रो सभ्यता, संस्कार, संस्कृति र सामूहिक स्मृतिका जीवनरेखा हुन्। जब नदीहरू मर्छन्, तब संस्कृति पनि क्रमशः मर्दै जान्छ। आज विष्णुमती र बागमतीको दुर्दशासँगै नेपाली सनातनी संस्कार र परम्पराहरू पनि लोपोन्मुख दिशातर्फ धकेलिँदै गएका छन्।
— प्रकाशमान शिल्पकार
